Kızılca kurbağa (Bombina bombina arifiyensis)

Kızılca kurbağa (Bombina bombina arifiyensis), Bombinatoridae ailesine ait bir alt tür olup, genellikle Trakya ve Kuzeybatı Anadolu’da sınırlı dağılım gösteren bir kurbağa türüdür. Avrupa genelinde yaygın olarak bulunan Bombina bombina, coğrafi izolasyon nedeniyle Anadolu’da B. b. arifiyensis olarak tanımlanmıştır.

Fiziksel Özellikler ve Tanım

Kızılca kurbağa, vücudunun ventral yüzeyinde kırmızı ve turuncu desenler taşıyan, dorsali ise kahverengi ve gri tonlarında, siğilli bir deriye sahip bir kurbağa alt türüdür. Bu yapı, sucul habitatlarda kamuflaj sağlarken, avcılara karşı toksik salgılar üreterek kimyasal bir savunma mekanizması oluşturmaktadır.

Morfolojik olarak B. b. arifiyensis, nominal tür olan B. b. bombina ile benzer özellikler taşısa da, biyokimyasal analizler Anadolu popülasyonlarının Trakya popülasyonlarından farklı protein bantlarına sahip olduğunu göstermektedir. Kas dokusunda tespit edilen bu farklılıklar, alt tür ayrımında önemli biyokimyasal belirteçler olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca, B. b. arifiyensis bireylerinin Trakya popülasyonlarına kıyasla ortalama vücut büyüklüğünün daha küçük olduğu belirlenmiştir.

Bu alt tür, yarı sucul bir yaşam tarzına sahip olup, sulak alanlar, bataklıklar ve göl kenarlarında bulunur. Tehdit altında kaldığında, “unkenreflex” olarak adlandırılan bir savunma davranışı sergileyerek parlak renkli ventral yüzeyini açığa çıkarır ve avcılara karşı caydırıcı bir uyarı sinyali oluşturur. Ayrıca, derisinden salgıladığı toksik bileşiklerle kendisini potansiyel predatörlerden koruma yeteneğine sahiptir.

Tür Biyocoğrafyası ve Yaşam Alanları

Kızılca kurbağanın bu alt türü, genellikle bataklık ve göl gibi sulak alan çevrelerinde görülebilmektedir. Bombina b. arifiyensis, Trakya’daki popülasyonlardan izole olmuş olup, Sakarya’nın Arifiye ve Karasu bölgelerinde sınırlı dağılım göstermektedir. Genetik çalışmalar, bu izolasyonun Marmara Denizi’nin bir nevi bariyer oluşturması sebebiyle ortaya çıktığını göstermektedir.

Takson Bilgisi ve Sınıflandırma

Bombina bombina‘nın bir alt türü olarak tanımlanan Bombina b. arifiyensis, 1987 yılında Özeti ve Yılmaz tarafından tanımlanmıştır. Trakya ve Avrupa popülasyonları karşılaştırıldığında, Anadolu’daki bireylerin genetik farklılıkları daha belirgin hale gelmiştir. Analizler, iki popülasyon arasında orta derecede genetik ayrışma olduğunu göstermektedir.

Davranış Özellikleri

Kızılca kurbağa, gece aktif olup avcılardan korunmak için etkili savunma stratejileri kullanır. Ana savunma mekanizması, “unkenreflex” olarak bilinen, tehdit algıladığında parlak renkli ventral yüzeyini açığa çıkararak avcıları caydırmaya yönelik davranıştır. Bu görsel uyarı, türün doğal zehirli savunma mekanizmasını destekleyen kimyasal bileşiklerle birleşerek avcıların saldırılarını engellemektedir.

Bu tür, düşük sıcaklıklara karşı oldukça dirençli olup, yılın büyük bölümünde aktif kalabilmektedir. Suya bağımlılığı yüksek olduğundan, kuru dönemlerde nemli bölgelerde saklanarak hayatta kalma stratejileri geliştirirler. Aynı zamanda, sosyal yapısı gereği üreme dönemlerinde grup hâlinde hareket etme eğilimindedir. Erkek bireyler, çiftleşme döneminde belirgin frekansta çağrılar yaparak dişileri kendilerine çekerler. Sesli iletişim, bireyler arasındaki rekabetin belirleyici unsurlarından biridir.

Kızılca kurbağalar, avlanma sırasında ani sıçramalar yaparak avlarını etkili bir şekilde yakalarlar. Beslenme davranışları çoğunlukla geceleri aktif olup, böcekler ve diğer küçük omurgasızlarla beslenmesine dayanmaktadır. Ortam sıcaklığı ve nem oranı gibi çevresel faktörler, türün hareketliliğini ve besin arama davranışlarını doğrudan etkilemektedir.

Üreme Sistemi ve Çiftleşme Davranışları

Kızılca kurbağalar, ilkbahar aylarında sucul ortamlarda üreme faaliyetlerini gerçekleştirmektedir. Üreme döneminde erkek bireyler, belirli frekanslarda sesler çıkararak dişi bireyleri çekmeye çalışırlar. Bu çağrılar, bireyler arasındaki tür içi tanımlamayı kolaylaştırırken, çiftleşme başarısını arttırmaktadır.

Erkek bireyler, dişilere ampleksus (çiftleşme kucaklaması) ile tutunarak döllenmeyi gerçekleştirmektedir. Dişiler yumurtalarını genellikle su bitkilerine ya da bataklık alanlardaki yüzeylere yapıştırırlar. Yumurtalar su ortamında gelişerek larca evresine geçerler ve bir süre sonra metamorfozu tamamlayarak ergin bireylere dönüşürler.

Beslenme Alışkanlıkları

Kızılca kurbağalar genellikle böcekler, örümcekler ve diğer omurgasızlarla beslenmektedir. Aktif olarak avlanma davranışı sergileyen kızılca kurbağalar avlarını dilleriyle yakalarlar.

Yaşam Süreleri

Yeni yapılan skeletochronology (iskelet yaş tayini) çalışmalarına göre, Bombina bombina bireylerinin ortalama yaşam süresi 4.2 yıl, maksimum yaşam süresi ise 7 yıl olarak belirlenmiştir. Cinsiyetler arasında yaşam süresi açısından belirgin bir fark bulunmamaktadır. Dişi bireyler ortalama 4.5 yıl, erkek bireyler ise 4.1 yıl yaşamaktadır. Türkiye popülasyonu, Avrupa’daki diğer popülasyonlarla kıyaslandığında daha kısa bir ömre sahiptir. Örneğin, Danimarka’da maksimum 12 yıl, Rusya’da 11 yıl ve Romanya’da 5 yıl yaşam süresi tespit edilmiştir. Bu farkın iklimsel koşullardan kaynaklandığı düşünülmektedir; daha soğuk iklimlerde yaşayan bireylerin daha uzun ömürlü olduğu bilinmektedir.

İnsanlarla Etkileşimi

Bu tür, yerel halk tarafından genellikle pek bilinmeyen bir tür olmakla birlikte tarımsal ilaçlamalar ve habitat kayıpları nedeniyle tehdit altındadır.

Koruma Durumu

Kızılca kurbağa, habitat kaybı ve insan etkisi nedeniyle tehdit altındadır. Koruma çalışmalarının artırılması gerekmektedir.

Kaynaklar

Bulbul, U., Eroglu, S. A., Eroglu, A. I., & Kaya, Z. M. (2012). Biochemical Differentiation between Bombina bombina bombina and B. b. arifiyensis as Revealed by the Skeletal Muscle Protein Bands. Journal of Animal and Veterinary Advances, 11(7), 1007-1011.

Alpagut-Keskin, N., Cevik, E. I., & Arikan, H. (2010). Genetic Differentiation Among Peripheral Populations of Bombina bombina from Thrace and Anatolia: An Allozyme Analysis. Biochem Genet, 48(125-140).

Bülbül, U., Eroğlu, A. İ., Kurnaz, M., Kaya, Z. M., Koç, H., & Altınkaynak Eroğlu, S. (2018). Age Structure and Some Growth Parameters in a Population of Bombina bombina from Turkey. Russian Journal of Herpetology, 25(3), 221-226.