Küçük Buz Çağı Soğuması Tarihteki Raşitizm Vakalarını Artırmış Olabilir
18. ve 19. yüzyıllarda Avrupa’nın hızla sanayileşen kentlerinde yaşayan insanların kemikleri incelendiğinde, araştırmacıların karşısına sıkça ortak bir sağlık sorunu çıkar: D vitamini eksikliği ve buna bağlı gelişen raşitizm. Bugüne kadar biyoarkeoloji ve tıp tarihi literatüründe bu yaygınlığın temel sorumlusu olarak doğrudan Sanayi Devrimi gösterildi. Kömür dumanıyla kararan gökyüzü, güneş ışığının sızamadığı dar sokaklar, fabrikalarda uzun saatler boyunca kapalı alanlarda çalıştırılan çocuklar ve yetersiz beslenme, deride D vitamini sentezini engelleyen başlıca faktörler olarak kabul edildi. Ancak Frontiers in Environmental Archaeology dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, hikâyenin yalnızca insan faaliyetlerinden ibaret olmadığını; o dönemde gökyüzünde ve yer kabuğunda yaşanan doğal olayların da insanların kemik sağlığı üzerinde derin izler bıraktığını ortaya koyuyor.
Durham Üniversitesi’nden biyoarkeolog Ellen J. Kendall ve meslektaşları, İngiltere’nin kuzeydoğusundaki North Shields kasabasında yer alan ve 1711 ile 1829 yılları arasında aktif olarak kullanılan Coach Lane Quaker mezarlığından elde edilen verileri mercek altına aldı. Araştırmacılar, mezarlıktan çıkarılan iskeletleri, mikroskobik diş dokusu örneklerini ve kilisenin tuttuğu defin kayıtlarını bir araya getirerek, bu topluluğun yaşadığı dönemin iklimsel koşullarıyla sağlık durumları arasındaki ilişkiyi kapsamlı biçimde analiz etti.
Dişlerdeki Mikroskobik İzler Ne Anlatıyor?
D vitamini, vücudun bağırsaklardan kalsiyum emmesini ve kemiklerle dişlerin sağlıklı bir şekilde mineralleşmesini sağlayan temel bir prohormondur. Güneşten gelen ultraviyole B (UVB) ışınları deriye temas ettiğinde sentezlenen bu vitamin yetersiz kaldığında, özellikle büyüme çağındaki çocukların kemiklerinde yumuşama ve raşitizm adı verilen şekil bozuklukları ortaya çıkar. Ancak kemikler yaşam boyunca sürekli kendini yenileyen canlı dokular olduğu için, çocuklukta yaşanan kısa süreli eksikliklerin izleri yetişkinlikte büyük ölçüde silinebilir. Dişler ise kemiklerin aksine kendini yenilemez; oluştukları çocukluk ve ergenlik döneminin biyolojik birer kaydı gibi ömür boyu bozulmadan kalırlar.
Araştırma ekibi, Coach Lane mezarlığındaki 21 bireye ait 30 diş örneğini kesitler halinde inceleyerek, “interglobüler dentin” (IGD) adı verilen mikroskobik mineralleşme kusurlarını araştırdı. İncelenen 21 bireyden 16’sının (%76,2) dişlerinde en az bir kez mineralleşme kesintisi yaşandığı görüldü. Daha da dikkat çekici olanı, bazı bireylerin dişlerinde bu kusurların her yıl düzenli aralıklarla tekrarlayan bantlar halinde ortaya çıkmasıydı.
Örneğin, COL 66 olarak kodlanan genç bir kadının dişleri, 1 yaşından 18 yaşına kadar neredeyse her yıl tekrarlayan 18 ayrı mineralleşme aksaması yaşadığını gösteriyordu. Benzer şekilde COL 123 kodlu bireyde de doğumdan ergenliğe uzanan yedi ayrı kusur bandı tespit edildi. Diş dokusundaki bu düzenli yıllık döngü, özellikle kış aylarında azalan güneş ışığına bağlı olarak her yıl tekrarlayan mevsimsel D vitamini eksikliklerine işaret ediyordu.
Sanayi Dumanından Önce Gelen Soğuk ve Karanlık
Coach Lane topluluğu üzerine yapılan önceki çalışmalar, buradaki yüksek raşitizm oranlarını (incelenen çocuk iskeletlerinin %44’ünde bu hastalığın izleri görülüyordu) bölgenin 19. yüzyıl ortalarındaki yoğun sanayileşmesine, tersanelerine ve kömür kirliliğine bağlamıştı. Ancak Kendall ve meslektaşları, cemaatin tuttuğu defin kayıtlarını kronolojik olarak incelediklerinde önemli bir zamanlama hatasını fark etti: Mezarlık 1820’lerin sonunda fiilen kapanmıştı ve buraya gömülen insanların büyük çoğunluğu 1620’ler ile 1810’lar arasında doğmuştu. Yani bu insanlar, North Shields’in nüfusunun 7 binden 26 bine fırladığı ve dev bir sanayi limanına dönüştüğü 1840’lı yıllardan çok önce yaşamışlardı.
Peki, henüz tam anlamıyla sanayileşmemiş, üstelik toplumsal olarak ekonomik durumu görece iyi olan bu Quaker topluluğunda D vitamini eksikliği neden bu kadar yaygındı? Araştırmacılar bu sorunun yanıtını Küçük Buz Çağı’nda (13. – 19. yüzyıllar) buldu. Kuzey Yarımküre’de ortalama sıcaklıkların günümüze kıyasla 0,5 ila 2 derece daha düşük seyrettiği bu uzun soğuma evresinin en sert yıllarında iki büyük doğa olayı yaşanıyordu:
- Büyük Güneş Minimumları: Güneş aktivitesi normalde 11 yıllık döngülerle değişir; ancak Maunder Minimumu (1645–1715) ve Dalton Minimumu (1790–1830) olarak bilinen dönemlerde güneş lekeleri ve güneş aktivitesi onlarca yıl boyunca olağandışı derecede azalmıştı. Bu durum, Dünya’ya ulaşan güneş radyasyonunu ve deride D vitamini sentezini tetikleyen UVB ışınlarını doğrudan düşürmüştü.
- Şiddetli Yanardağ Patlamaları: 17. yüzyıl ile 19. yüzyıl başları arasında atmosfere devasa miktarlarda kül ve sülfür dioksit püskürten en az 18 büyük volkanik patlama meydana gelmişti. Stratosfere ulaşan sülfat aerosolleri yıllarca atmosferde asılı kalarak güneş ışınlarını uzaya geri yansıtmış, küresel soğumaya yol açmıştı. Örneğin 1815’teki Tambora yanardağı patlaması, 1816 yılının Avrupa’da “yazsız yıl” olarak yaşanmasına neden olmuştu.
Defin kayıtlarından doğum yılları net olarak hesaplanabilen 109 bireyin iklim verileriyle eşleştirilmesi çarpıcı bir tablo ortaya koydu: Bu kişilerin %87’si ya bir güneş minimumu döneminde ya büyük bir yanardağ patlamasını takip eden 10 yıllık iklimsel etki süresinde ya da her ikisinin birden çakıştığı yıllarda dünyaya gelmişti.
Beslenme, Giysiler ve İklimin Kesişimi
Araştırmacılar bulgularını daha geniş bir çerçeveye oturtmak için İngiltere, Hollanda, İspanya ve Kanada gibi farklı enlemlerde yer alan sanayileşmiş ve sanayileşmemiş diğer tarihi mezarlıkların verilerini de karşılaştırdı. Sonuçlar, tek başına sanayileşmenin veya coğrafi enlemin D vitamini eksikliğini açıklamaya yetmediğini gösterdi. Örneğin, 19. yüzyıl sonlarında İngiltere’nin en kirli sanayi kasabalarından biri olan St. Helens’te, halkın yumurta, peynir ve hayvansal yağlar açısından zengin beslenmesi ve annelerin evde çocuklarına bakabilmesi sayesinde raşitizm oranlarının şaşırtıcı derecede düşük kaldığı tarihi kayıtlara geçmişti. Buna karşılık, 1800 yılından önce yoğun olarak kullanılan ve Küçük Buz Çağı’nın en sert evrelerine denk gelen mezarlıklarda mineral metabolizması bozukluklarının belirgin biçimde daha yüksek olduğu anlaşıldı.
Volkanik kışların ve güneş minimumlarının yarattığı soğuk, bulutlu ve yağışlı yaz ayları sadece atmosfere ulaşan UVB ışınlarını azaltmakla kalmamış, insan davranışlarını da doğrudan şekillendirmişti. Normal şartlarda İngiltere gibi kuzey enlemlerinde yaşayan insanların kış aylarını sağlıklı geçirebilmek için ilkbahar ve yaz aylarında ellerini, yüzlerini, kollarını ve bacaklarını güneşe maruz bırakarak vücutlarında D vitamini depolamaları gerekir. Ancak soğuk ve yağışlı geçen yazlarda insanların açık havada geçirdikleri süre kısalmış, ısınmak için daha kalın ve vücudu tamamen örten giysiler giymeleri gerekmişti. Bu durum, yılın en güneşli olması gereken dönemlerde bile vücudun yeterli D vitamini depolayamamasına yol açmıştı.
Kendall ve ekibinin çalışması, geçmiş toplumların sağlık sorunlarını incelerken insan faaliyetleri (hava kirliliği, beslenme alışkanlıkları, çalışma koşulları) ile doğal çevre (iklim dalgalanmaları) arasında keskin bir ayrım yapmanın yanıltıcı olabileceğini gösteriyor. Sanayi Devrimi’nin yarattığı çevre kirliliği elbette halk sağlığını ciddi biçimde tehdit etmişti; ancak bu süreç, güneşin soluklaştığı ve volkanik küllerin gökyüzünü örttüğü soğuk bir iklim döneminin üzerine eklenerek sağlığı kırılma noktasına taşımıştı. Geçmişteki bu karmaşık etkileşimi anlamak, iklim değişikliği ve çevresel dönüşümlerle karşı karşıya olan günümüz dünyası için de önemli ipuçları barındırıyor.
Kaynaklar
Kendall, E. J., Sohler-Snoddy, A. M., Kendall, R., Koon, H., Gowland, R., Weale, M. C., … & Edwards, S. (2026). ‘The bright sun was extinguish’d’: metabolic health and vitamin D status in a Little Ice Age population (18th–19th c.) in North East England. Frontiers in Environmental Archaeology, 5, 1909791.
Doğabilim sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.