Oluklu kertenkele (Pseudopus apodus)

Oluklu kertenkele (Pseudopus apodus), Anguidae familyasının en büyük üyesi olup uzun, bacaksız gövdesiyle sıkça yılanlarla karıştırılan zararsız bir kertenkeledir. Geniş bir coğrafyada yayılış gösteren tür, böcek ve omurgasızlarla beslenerek ekosistemde dengeleyici bir rol üstlenir. Yanlış algılar nedeniyle insanlar tarafından tehdit edilse de IUCN’ye göre “En Az Endişe Verici” kategorisinde yer almakta ve biyolojik özellikleri ile kültürel algılar bakımından dikkat çekici bir türdür.

Fiziksel Özellikler ve Tanım

Oluklu kertenkele, dış görünüşüyle çoğu zaman yılanlarla karıştırılan, ancak aslında Anguidae familyasına ait bacaklarını tamamen kaybetmiş bir kertenkele türüdür. Uzun ve silindirik gövdesi, sert ve dayanıklı pullarla kaplıdır. Vücudunun ön kısmındaki karın pulları oldukça düz ve belirgin çıkıntılardan yoksunken, kuyruk bölgesine doğru ilerledikçe pullar daha dar bir yapıya kavuşur ve boyuna sırtçıklar (kileler) ortaya çıkar. Bu özel yapı, hayvanın sürünerek hareket etmesine katkı sağlar; özellikle kuyruk kısmında artan sürtünme, zemine tutunmayı kolaylaştırarak ileriye doğru itiş gücü üretir. Hareket tarzı yılanlara benzer şekilde dalgalı kıvrımlarla gerçekleşse de oluklu kertenkele, “slide-pushing” ya da “kayarak itme hareketi” adı verilen, gövdenin arka kısmının zemine bastırılarak kaydırılması esasına dayalı özgün bir hareket biçimini sıkça kullanır. Mikroskobik düzeyde yapılan incelemeler ise bu türün pullarının yılanlardaki gibi karmaşık mikro yapılar barındırmadığını, daha sade ve düz yüzeylere sahip olduğunu göstermiştir. Bu durum, oluklu kertenkelenin evrimsel süreçte kendi bacaksız yaşam biçimine uyum sağlayacak farklı bir çözüm geliştirdiğini ortaya koyar.

Tür Biyocoğrafyası ve Yaşam Alanları

Oluklu kertenkele, oldukça geniş bir biyocoğrafi dağılıma sahip olup Balkanlar, Kırım Yarımadası, Kafkasya ve Anadolu’dan başlayarak Orta Doğu ve Hazar Denizi çevresine kadar uzanan geniş bir coğrafyada yaşamaktadır. Bu geniş yayılış, türün farklı iklim ve habitat koşullarına uyum sağlayabilme yeteneğinin bir göstergesidir. Çoğunlukla taşlık yamaçlar, çalılıklar, bahçeler, akarsu kenarları ve tarım alanlarının çevresi gibi kurak ama bitki örtüsüyle desteklenen bölgelerde görülür. Bunun yanında, yaprak döküntüleri arasında veya çimenlik ve çalılıkların gölgeli kısımlarında da sıkça rastlanır.

Günümüzde geniş bir alanda varlığını sürdüren oluklu kertenkele için geleceğe dair yapılan ekolojik modellemeler, iklim değişikliğinin türün yaşam alanlarını doğrudan etkileyeceğini göstermektedir. Özellikle sıcaklık ve yağış düzenindeki değişimler nedeniyle türün mevcut dağılımı yeniden şekillenecek; düşük rakımlardaki alanlardan yüksek rakımlara doğru göç etme eğilimi gösterecektir. Bu süreçte doğuya, özellikle İran ve Afganistan gibi yüksek rakımlı bölgelere doğru bir genişleme beklenirken, batıda, örneğin Ürdün çevresinde yaşam alanlarının daralacağı öngörülmektedir. Bu nedenle, türün korunması için yalnızca bugünkü yaşam alanları değil, gelecekte uygun hale gelmesi beklenen bölgeler de dikkate alınmalıdır.

Takson Bilgisi ve Sınıflandırma

Oluklu kertenkele, Anguidae familyasının yaşayan en iri üyelerinden biridir ve günümüzde bu eski soyun hayatta kalmış tek türünü temsil eder. Bu grup, morfolojik açıdan güçlü gövde yapısı ve kemiksi plakalarla (osteoderm) desteklenen derisi sayesinde fosil kayıtlarında iyi temsil edilmiştir. Nitekim Pseudopus cinsine ait en az beş farklı türün kalıntıları Avrupa, Anadolu ve Kafkasya’da erken Miyosen’den itibaren izlenebilmektedir. Ancak bu çeşitlilikten günümüze yalnızca P. apodus ulaşabilmiştir.

Taksonomik açıdan türün sınıflandırılması geçmişte bazı tartışmalara yol açmıştır. Uzun süre benzer morfolojileri nedeniyle Kuzey Amerika’daki Ophisaurus türleriyle yakın akraba olduğu düşünülmüş, hatta Doğu Asya’daki Dopasia ve Kuzey Afrika’daki Hyalosaurus türleri de aynı gruba dahil edilmiştir. Ancak moleküler filogenetik analizler bu görüşü değiştirmiş; Pseudopus apodus’un aslında Batı Palearktik’te yaşayan Anguis cinsi ile daha yakın bir akrabalık ilişkisine sahip olduğu ortaya konmuştur. Günümüzde türün iki alt türü kabul edilmektedir: Doğu kesimlerde yayılış gösteren P. a. apodus ve Batı bölgelerde bulunan P. a. thracius. Son yıllarda yapılan genetik çalışmalar ise, özellikle Güney Anadolu ve Levant bölgesinde daha sınırlı dağılıma sahip üçüncü bir soy hattının varlığını işaret etmekte, bu formun taksonomik konumu henüz kesinleşmemiş olmakla birlikte olası yeni bir alt tür olarak değerlendirilmektedir

Adlandırma Bilgisi

Oluklu kertenkele (Pseudopus apodus), adını köken olarak Yunanca sözcüklerden alır. “Pseudopus” kelimesi “sahte ayak” anlamına gelirken, “apodus” ifadesi “ayaksız” demektir. Böylece bilimsel ad, türün en belirgin özelliği olan bacaklarının tamamen kaybolmuş olmasına dikkat çeker. Bu adlandırma, hem tarihsel taksonomi geleneği hem de türün ayırt edici morfolojik özelliğini aynı anda yansıtır.

Türün İngilizce’deki en yaygın adı “sheltopusik” olup, bu kelime Rusça “zheltopuzik”ten türemiştir ve “sarı karınlı” anlamına gelir. Bunun yanı sıra “European glass lizard” ve “Pallas’s glass lizard” gibi adlarla da anılır. “Glass lizard” (cam kertenkele) ifadesi, kuyruklarının kırıldığında cam gibi parçalanabilmesi özelliğinden kaynaklanır. Türkçede ise tür, yan taraflarında belirgin oluklara sahip gövde yapısına atfen “oluklu kertenkele” adıyla bilinmektedir. Böylece farklı dillerdeki isimlendirmeler, kimi zaman morfolojik ayrıntılara, kimi zaman da davranışsal özelliklere dayalı bir bakış açısını ortaya koyar.

Davranış Özellikleri

Oluklu kertenkele, doğada genellikle sakin ve gözlerden uzak bir yaşam sürmektedir. Çoğu zaman taşların, çalılıkların veya yaprak yığınlarının altında saklanarak vakit geçirir. Fakat bahar aylarında, üreme döneminin başlamasıyla birlikte bu sessiz görünümlü kertenkeleler bambaşka bir yüzlerini sergiler. Erkekler, dişilere erişim sağlamak için adeta arenaya çıkan gladyatörler gibi karşı karşıya gelir. Bu dövüşler, rastgele saldırılardan çok belirli bir düzeni olan ritüeller gibidir. Rakip erkekler yan yana sürünür, birbirlerinin yanlarını ısırır, gövdelerini ve kuyruklarını birbirine dolayarak üstünlük kurmaya çalışır. Kimi zaman başlarını yere bastırarak rakiplerini hakimiyet altına alır ve birkaç dakika süren bu mücadele sonunda güçlü ya da çevik olan erkek kazanan olur. Bu zafer, yalnızca bir kavganın değil, aynı zamanda çiftleşme hakkının da kazanılması demektir.

Tehdit edildiğinde ise oluklu kertenkele kendini savunmak için oldukça dikkat çekici davranışlar sergiler. Yakalandığında hızla gövdesini döndürerek rakibin elinden kurtulmaya çalışır, yanlara doğru itiş hareketleri yapar ve kimi zaman dışkılama ya da hemipenislerini dışarı çıkarma gibi caydırıcı tepkiler gösterir. Kuyruğunu bırakma yeteneği bulunsa da, bu durum yılanlarda olduğu kadar kolay gerçekleşmez; dolayısıyla kopan kuyrukların yeniden büyümesi hem yavaş hem de eksik olur. Doğada bireylerin üzerinde görülen yaralar ise çoğunlukla erkekler arası kavgaların değil, kuşlar veya memeliler gibi yırtıcıların saldırılarının izleridir. Tüm bu gözlemler, oluklu kertenkelenin göründüğünden çok daha karmaşık bir sosyal yaşama sahip olduğunu ve hem rekabet hem de savunma davranışlarıyla doğada kendine özgü bir yer edindiğini ortaya koyar.

Yaşam Süresi

Oluklu kertenkele, uzun yaşam döngüsü ve yavaş gelişim süreci ile dikkat çeken bir türdür. Yumurtadan çıkan yavrular, genellikle yaz sonunda toprak altına gömülerek saklanma davranışı sergiler ve ilk kışlarını bu şekilde geçirir. Büyüme hızları düşük olduğundan erginliğe ulaşmaları birkaç yıl sürer; yapılan gözlemler, bireylerin çoğunlukla üçüncü veya dördüncü yıllarında cinsel olgunluğa eriştiğini ortaya koymaktadır. Bu durum, türün yaşam stratejisinin hızlı üremeden ziyade uzun vadeli hayatta kalma üzerine kurulu olduğunu göstermektedir.

Erişkin bireyler uzun ömürlüdür ve bu özellikleri üreme stratejilerine de yansımaktadır. Dişiler her yıl üremez, çoğunlukla iki ya da daha uzun aralıklarla yumurta bırakır. Bu durum, üreme sürecinin yüksek enerji gereksinimiyle ilişkili olup, türün yaşam süresini uzatmaya yönelik bir uyum olarak değerlendirilmektedir. Böylece oluklu kertenkele, düşük üreme sıklığına rağmen uzun yaşam süresi sayesinde popülasyonlarını sürdürebilen, ekosistemde kalıcı bir rol üstlenen bir türdür. Bu özellikleri, onu Anguidae familyasının uzun ömürlü üyeleri arasında ayırt edici bir konuma yerleştirmektedir.

Beslenme Alışkanlıkları

Oluklu kertenkele, beslenme stratejisi bakımından genelci bir yırtıcıdır ve yapılan çalışmalarda diyetinin büyük kısmını omurgasızların oluşturduğu görülmüştür. Özellikle böcekler baskın bir grubu temsil eder; bunlar arasında kın kanatlılar (Coleoptera) en önemli av öğelerini meydana getirirken, Carabidae, Cerambycidae ve Tenebrionidae gibi familyalar öne çıkmaktadır. Bunun yanında çekirgeler (Orthoptera), tahtakuruları (Hemiptera), salyangozlar (Gastropoda) ve izopodlar da beslenmede önemli yer tutar. Erkek ve dişiler arasında genel anlamda belirgin bir farklılık gözlenmemekle birlikte, dişilerin besin çeşitliliğinin daha geniş olduğu rapor edilmiştir.

Bu bulgular, oluklu kertenkelenin daha çok uçma yeteneği sınırlı ya da yerde yaşayan avları tercih ettiğini göstermektedir. Avını genellikle görme ve özellikle koku duyusunu kullanarak bulan tür, literatürde “geniş alan avcısı” (widely-foraging predator) olarak tanımlanır. Yani aktif biçimde dolaşarak av arar ve bulduğu fırsatları değerlendirir. Böcekler ve yumuşakçalar diyetin temelini oluşturmakla birlikte, farklı araştırmalarda zaman zaman küçük omurgalıların ve kuş yumurtalarının da tüketildiği bildirilmiştir. Bu çeşitlilik, oluklu kertenkelenin ekosistem içinde hem böcek popülasyonlarını dengeleyen hem de farklı trofik seviyeler arasında bağ kuran önemli bir yırtıcı olduğunu ortaya koymaktadır.

İnsanlarla Etkileşimi

Oluklu kertenkele insanlarla ilişkilerinde çoğunlukla yanlış algıların kurbanı olmuştur. Uzun gövdesi ve bacaksız yapısı nedeniyle çoğu kişi tarafından yılan zannedilir ve bu yüzden zararsız olmasına rağmen öldürülür. Oysa bu tür zehirli değildir, insanlara zarar vermez ve hatta tarım alanlarında böcek, salyangoz ve zararlı omurgasızlarla beslenerek fayda sağlamaktadır.

Koruma Statüsü

Oluklu kertenkele (Pseudopus apodus), Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından “En Az Endişe Verici” (Least Concern) kategorisinde değerlendirilmiştir. Bu durum, türün geniş bir coğrafi dağılıma sahip olması ve genel popülasyonunun istikrarlı kabul edilmesinden kaynaklanmaktadır. Ancak bölgesel ölçekte habitat kaybı, tarımsal faaliyetler, yol yapımları ve iklim değişikliği gibi tehditlerin yerel popülasyonlar üzerinde baskı oluşturduğu bildirilmektedir.

Tür, Avrupa’da ayrıca Bern Sözleşmesi’nin Ek II listesinde yer almakta ve bazı bölgelerde yasal koruma altında bulunmaktadır. Dolayısıyla küresel ölçekte tükenme riski düşük olsa da, yerel düzeyde alınacak koruma önlemleri ve farkındalık çalışmaları, türün uzun vadede sürdürülebilirliğini güvence altına almak açısından önemlidir.

Kaynaklar

Aghasyan, A., Avci, A., Tuniyev, B., Crnobrnja-Isailovic, J., Lymberakis, P., Andrén, C., Cogalniceanu, D., Wilkinson, J., Ananjeva, N.B., Üzüm, N., Orlov, N.L., Podloucky, R., Tuniyev, S., Kaya, U., Disi, A.M., Hraoui-Bloquet, S., Sadek, R., Tok, V., Ugurtas, I.H., Sevinç, M., Haxhiu, I,, Borkin, L., Shestapol, A., Dujsebayeva, T., Golynsky, E., Chirikova, M. & Nuridjanov, D. 2021. Pseudopus apodus. The IUCN Red List of Threatened Species 2021: e.T157263A745759. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T157263A745759.en. Accessed on 31 August 2025.

Çiçek, K., Tok, C. V., Hayretdağ, S., & Ayaz, D. (2014). Data on the Food Composition of European Glass Lizard, Pseudopus apodus (Pallas, 1775)(Squamata: Anguidae) from Çanakkale (Western Anatolia, Turkey). Acta Zoologica Bulgarica, 66(3), 433-436.

Jablonski, D. (2018). MALE-MALE COMBAT IN Pseudopus apodus (REPTILIA: ANGUIDAE). Russian Journal of Herpetology, 25(4).

Jandzik, D., Jablonski, D., Zinenko, O., Kukushkin, O. V., Moravec, J., & Gvoždík, V. (2018). Pleistocene extinctions and recent expansions in an anguid lizard of the genus Pseudopus. Zoologica Scripta, 47(1), 21-32.

Nasrabadi, R., Rastegar-Pouyani, N., Pouyani, E. R., Kami, H. G., Gharzi, A., & Hosseinian Yousefkhani, S. (2018). The effects of climate change on the distribution of European glass lizard Pseudopus apodus (PALLAS, 1775) in Eurasia. Ecological research, 33(1), 199-204.

Spinner, M., Bleckmann, H., & Westhoff, G. (2015). Morphology and frictional properties of scales of Pseudopus apodus (Anguidae, Reptilia). Zoology, 118(3), 171-175.