Yılanımsı kertenkele (Anguis colchica)

Yılanımsı kertenkele (Anguis colchica), dış görünüşü itibarıyla yılanlarla büyük benzerlik taşıyan, ancak morfolojik ve taksonomik açıdan Anguidae familyasına ait bacaksız bir kertenkele türüdür. Bu benzerlik, halk arasında türün çoğunlukla yılan zannedilmesine yol açmakta; bu nedenle ekolojik rolü göz ardı edilmekte ve kimi zaman yanlış algılar nedeniyle doğrudan öldürülmektedir. Oysa A. colchica, ekosistemlerde küçük omurgasızların populasyonlarını dengeleyen ve dolayısıyla doğal dengeyi koruyan önemli bir türdür.

Fiziksel Özellikler ve Tanım

Yılanımsı kertenkeleler erişkin bireylerde uzun ve silindirik gövdesi, homojen pullarla kaplı yapısı ve belirgin göz kapakları ile ayırt edilir. Embriyolojik gelişim sürecinde göz pigmentasyonu, beyin kabarcıkları ve yüz primordiyumlarının birleşmesi erken evrelerde ortaya çıkar. Daha sonraki evrelerde gövde boyunca pullar belirginleşir, pigmentasyon artar ve hemipenis gibi üreme organları gelişir. Kafatası morfolojisi de bu gelişimin önemli bir parçasıdır; frontal, parietal, maxilla ve mandible gibi kraniyal elemanlar erken ossifikasyon sürecinde şekillenir. Erişkin bireylerde hipokinetik bir kafatası yapısı bulunur; yani hareketli eklemler sınırlı olup sağlam bir çene yapısına sahiptir. Bu yapı, hem sert hem de yumuşak besinleri işleyebilmesine olanak tanımaktadır

Tür Biyocoğrafyası ve Yaşam Alanları

Anguis colchica, Doğu Avrupa ve Batı Asya’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada yayılış gösterir. Polonya ve çevresinde yapılan genetik çalışmalar, türün Karpatlar kökenli farklı haplogruplarla temsil edildiğini ortaya koymuştur. Bu bulgular, son buzul çağından sonra kuzeye ve batıya doğru yayıldığını göstermektedir. Günümüzde ise ormanlık alanlardan çayırlıklara kadar farklı habitatlarda görülebilmektedir. Ekolojik sınırlar, A. colchica ile A. fragilis arasındaki dağılımın belirlenmesinde önemli rol oynamaktadır.

Takson Bilgisi ve Sınıflandırma

Uzun yıllar boyunca Anguis fragilis’in bir alt türü olarak değerlendirilen A. colchica, genetik ve morfolojik verilerle bağımsız bir tür olarak tanımlanmıştır. Günümüzde Anguis cinsi beş türden oluşur: A. fragilis, A. colchica, A. veronensis, A. cephallonica ve A. graeca. A. colchica özellikle Doğu Avrupa ve Batı Asya’da yayılış gösterir. Çeşitli bölgelerde A. fragilis ile temas bölgeleri oluşturduğu ve bu alanlarda hibritleşmenin görüldüğü bildirilmiştir.

Adlandırma Bilgisi

Anguis colchica’nın bilimsel adı, Karadeniz’in doğusunda yer alan ve Antik Çağ’da “Kolhis” olarak bilinen bölgeden türemiştir. Tür epiteti olan colchica, bu coğrafi kökene doğrudan atıfta bulunur ve türün ilk tanımlandığı bölgeyle bağlantısını ortaya koyar. Cins adı Anguis ise Latince’de “yılan” anlamına gelmekte olup, bu durum türün morfolojik görünümünün yılanlarla olan benzerliğini yansıtmaktadır.

İngilizce’de A. colchica, “Eastern slow worm” veya “Colchian slow worm” isimleriyle anılmaktadır. Bu adlandırmalar, hem türün doğu Avrupa ve Batı Asya’daki dağılımını hem de Kolhis bölgesiyle olan taksonomik bağını vurgular. Türkçede ise genellikle “yılanımsı kertenkele” olarak adlandırılmaktadır. Bu adlandırma, türün hem morfolojik açıdan yılanlara benzerliğini hem de taksonomik olarak kertenkeleler grubuna ait oluşunu dengeli bir biçimde ifade etmektedir.

Davranış Özellikleri

Davranış özellikleri üzerine ayrıntılı veriler sınırlı olmakla birlikte, bu türün gündüz aktif olduğu ve saklanma eğilimi gösterdiği bilinmektedir. Bacaksız gövde yapısı, onun toprağa ve yaprak örtüsüne kolayca gizlenmesini sağlar. Savunma davranışları arasında hareketsiz kalarak kamufle olma ve kuyruğunu bırakma gibi özellikler bulunur.

Yaşam Süresi

Embriyolojik araştırmalar, A. colchica’nın gelişim sürecinin yavaş ilerlediğini ve olgunluğa birkaç yıl içinde ulaştığını göstermektedir. Uzun ömürlü yapısı sayesinde bireyler doğada uzun yıllar varlığını sürdürebilmektedir.

Beslenme Alışkanlıkları

Diyet çalışmaları, A. colchica’nın hem hayvansal hem de bitkisel kaynakları tüketebilen bir tür olduğunu göstermektedir. Mide içerik analizlerinde örümcekler, kelebek larvaları, kınkanatlılar, karıncalar ve salyangozlar gibi küçük omurgasızların yanı sıra yaprak ve bitki parçalarına da rastlanmıştır. Bu durum, onun diğer kertenkele türlerinden farklı olarak kısmen otçul bir beslenme stratejisi geliştirdiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca yapılan analizlerde erkek ve dişiler arasında kafa ve çene yapısı bakımından belirgin bir fark bulunmadığı, dolayısıyla her iki cinsin de benzer avlara yöneldiği görülmüştür.

İnsanlarla Etkileşimi

Anguis colchica, görünüşü nedeniyle insanlar tarafından en sık yanlış tanınan sürüngenlerden biridir. Uzun ve bacaksız gövdesi onu çoğu kişi için “yılan” gibi gösterir ve bu yanlış algı türün doğrudan öldürülmesine yol açar. Oysa bu tür zehirli değildir, insanlara zarar vermez ve hatta tarım alanları için faydalı kabul edilebilecek bir ekolojik rol oynar. Beslenme alışkanlıkları sayesinde salyangozlar, böcekler ve diğer zararlı omurgasızların popülasyonlarını baskı altında tutar. Buna rağmen halk arasında sürüngenlere karşı köklü bir korku ve önyargı vardır. Bazı bölgelerde A. colchica “yavaş yılan” veya “yılan kertenkele” gibi adlarla anılır; bu adlandırmalar da çoğu zaman olumsuz çağrışımlar yaratır. Son yıllarda doğa koruma projelerinde ve çevre eğitiminde bu türün doğru tanıtılması, ekosistemdeki faydalı rolünün vurgulanması için çalışmalar yapılmaktadır. Bu bağlamda A. colchica, insan–doğa ilişkilerindeki yanlış algıların tür koruma üzerindeki etkisini gösteren çarpıcı bir örnektir.

Koruma Statüsü

Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından “En Az Endişe Verici” (Least Concern) kategorisinde listelenen Anguis colchica, geniş yayılış alanı ve nispeten istikrarlı popülasyonları sayesinde küresel ölçekte büyük bir risk altında değildir (Jablonski et al., 2017). Bununla birlikte, yerel düzeyde ciddi tehditler söz konusudur. Habitat kaybı, ormanlık ve çayırlık alanların tarıma açılması, yol yapımları, yoğun kentsel gelişim ve kimyasal tarım uygulamaları türün yaşam alanlarını daraltmaktadır. Ayrıca, insanların onu yılan sanıp öldürmesi de popülasyonlar üzerinde ek bir baskı yaratmaktadır. Polonya ve çevresinde yapılan araştırmalar, hem A. fragilis hem de A. colchica’nın parapatrik bölgelerde bulunduğunu ve her iki türün de korunma açısından dikkate alınması gerektiğini vurgulamıştır. Avrupa’da bazı ülkelerde Bern Sözleşmesi ve Habitat Direktifleri kapsamında koruma altına alınmıştır. Bu da, yalnızca küresel ölçekte değil, yerel ölçekte de türün geleceğini güvenceye almak için bilinçli koruma planlarının ve halkı bilgilendirme çalışmalarının önemini ortaya koymaktadır.

Kaynaklar

Caynak, E. Y., Candan, K., Kumlutaş, Y., Korkmaz, A. G., Birlik, S., Mertgenç Yoldaş, D., … & Ilgaz, Ç. (2025). Comparative Cranial Joint Variation in Three Different Lizards: Impact of Feeding Habit. Life, 15(1), 90.

Jablonski, D., Najbar, B., Grochowalska, R., Gvoždík, V., & Strzała, T. (2017). Phylogeography and postglacial colonization of Central Europe by Anguis fragilis and Anguis colchica. Amphibia-Reptilia, 38(4), 562-569.

Yıldırım Caynak, E., Şen, E., Ilgaz, Ç., Kumlutaş, Y., Korkmaz, A. G., & Candan, K. (2025). Embryologıcal development and comparatıve analysıs of Anguis colchica (Nordmann, 1840): Insights into ossification and morphologıcal traits in anguimorph lizards. Journal of Anatomy.