Türkiye’deki Kene Türleri ve Kenelerin Genel Özellikleri

Keneler zorunlu kana emici ektoparazitlerden (ekto: dış) olup Arachnida sınıfının içerisinde sınıflandırılan eklembacaklılardandır. Türkiye topraklarında halk arasında olarak sakırga, kırışak, yavsı, teza veya diza olarak da adlandırılmaktadır. Gelişim dönemleri yumurta, larva, nimf ve erişkin (dişi ve erkek) olmak üzere dört evreden oluşur. Morfolojik olarak vücutları gnathosoma ve idiosoma olarak iki bölümden oluşan kenelerin larva dönemleri üç çift bacaklıyken nimf ve erişkin aşamaları dört çift bacaklıdır. Kan emmemiş erişkin keneler 2-8 mm arasında değişirken kan emdiklerinde 10-20 mm boyutlarına kadar büyüyebilmektedirler. Günümüze kadar Ixodidae, Argasidae, Nuttallieilidae ve Deinocrotonidae (fosil aile) olmak üzere dört aile içerisinde 900’ün üzerinde tür tanımlanmıştır. Türkiye’de de yürütülen parazitolojik araştırmalar sonucunda sert keneler olarak bilinen Ixodidae ailesinde 47, yumuşak keneler olarak bilinen Argasidae ailesinde 8 olmak üzere toplamda 55 kene türü tespit edilmiştir.

Keneler kan emmelerinin yanı sıra vektörel potansiyelleri açısından da hem insanlar için hem hayvanlar için önem taşımaktadır. Bu hastalıklara baktığımızda Kırım Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA), Kene Kaynaklı Ensefalit (TBE), Babesiosis (etken Babesia spp), Lyme hastalığı (etken Borrelia burgdorferi), Tularemi (etken Francisella tularensis) ve Q ateşi (etken Coxiella burnetii) dikkat çekmektedir.

Keneler hem insanlarda hem de hayvanlarda kan emerek enfestasyona neden olurlar (zoonoz). Öncelik konak üzerinde uygun bir bölge bulup tükürük salgısıyla bölgeyi duyarsız hale getirirler. Sonrasında keliserlerle/şeliser deriyi keser ve hipostomunu içeriye sokar ve yapışkan bir madde (cement) salgılar. Bu madde sayesinde palplerini epidermise hipostomu da dermişe yapıştırır. Bölgede doku parçalanmasına bağlı olarak bir çukur oluşur ve kılcal damarların da parçalanmasıyla çukurda sızan kan birikir. Sonuç olarak biriken kan da kene tarafında emilir. Emilen kan miktarı kenenin vücut ağırlığının 200-600 katına kadar ulaşabilmektedir. Gelişim aşamalarının doyma süreleri larvalarda 3-5 gün; nimflerde 4-8 gün; erişkin dönemlerde (dişi) ise 5-20 gün arasında değişebilmektedir. Erişkinlerde erkekler sadece çiftleşebilecekleri kadar kan emerler. 

Kenelerin insan ve hayvanlar üzerinde kan emme süreleri arttıkça patojenleri bulaştırma/aktarma ihtimalleri de artmaktadır. Viral etkenleri 6-12 saat içerisinde aktarırken 12-66 saat arasında aktarabilmektedir. Bundan dolayı kene enfestasyonuna ne kadar erken müdahale edilirse risk o kadar erken ortadan kalkar.

İnsanlarda kene tespit edildikten sonra pens-cımbız veya elle çıkartılmalıdır. Elle çıkartırken el ile kene arasına eldiven veya peçete gibi bir bariyer konulması gerekir. Kene deriye tutunduğu en yakın kısımdan sıkı bir şekilde sabit ve yavaş bir kuvvetle çekilere çıkarılmalıdır. Kenenin çıkartıldığı bölge sonrasında sabunlu su veya antiseptik ile yıkanmalıdır. Kene çıkarmada çekinildiği veya tereddüt edildiği durumlarda en kısa sürede en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Çıkarma esnasında kenenin ağız organelleri (palpler) derinin içerisinde kalsa bile (halk arasında kenenin kafası olarak bilinir) salgı bezleri içermediğinden patojen etkelerin bulaşma ihtimali son derece düşüktür.

Halk arasında kene çıkartılırken keneye sigara ile basmak, kolonya, gaz yağı, alkol ve eter dökmek gibi hatalı yöntemler uygulanmaktadır. Bu kesinlikle yanlış bir uygulamadır. Bu tarz irkiltici uygulamalar kene kusması olarak adlandırılan yüksek miktarda ani tükürük salınımına neden olur ve dolayısıyla tükürük salgısında bulunan patojenler insanlara bulaşabilir.

Türkiye’de tespit edilen kene türleri aşağıda verilmiştir.

Aile: Argasidae (Murray, 1877)

Cins: Argas (Latreille, 1796)

Argas persicus (Oken, 1818)

Argas reflexus (Fabricius, 1794)

Argas vespertilionis (Latreille, 1796)

Cins: Ornithodoros (Koch, 1844)

Ornithodoros coniceps (Canestrini 1890)

Ornithodoros erraticus (Lucas, 1849)

Ornithodoros lahorensis (Neumann, 1908)

Ornithodoros tholozani (Laboulbe´ne and Me´gnin, 1882)

Cins: Otobius (Banks, 1912)

Otobius megnini (Duge´s, 1883)

Aile: Ixodidae (Murray, 1877)

Cins: Amblyomma (Koch, 1844)

Amblyomma lepidum (Donitz, 1909)

Amblyomma variegatum (Fabricus, 1794)

Cins: Haemaphysalis (Koch, 1844)

Haemaphysalis concinna (Koch, 1844)

Haemaphysalis erinacei (Pavesi, 1884) – (syn: H. yalvaci Ozkan, 1978)

Haemaphysalis inermis (Birula, 1895) – (syn: H. ibrikliensis Ozkan, 1978)

Haemaphysalis kopetdaghica (Kerbabaev, 1962)

Haemaphysalis longicornis (Neumann, 1901)

Haemaphysalis pospelovashtromae (Hoogstraal, 1966) – (syn: H. aksarensis Ozkan, 1978)

Haemaphysalis parva (Neumann, 1897)

Haemaphysalis punctata (Canestrini and Fanzago, 1877)

Haemaphysalis sulcata (Canestrini & Fanzago, 1877)

Cins: Hyalomma (Koch, 1844)

Hyalomma aegyptium (Linnaeus, 1758)

Hyalomma anatolicum (Koch, 1844)

Hyalomma asiaticum (Schulze and Schlottke, 1930)

Hyalomma dromedarii (Koch, 1844)

Hyalomma excavatum (Koch, 1844)

Hyalomma franchinii (Tonelli & Rondelli, 1932)

Hyalomma impeltatum (Schulze & Schlottke, 1930)

Hyalomma isaaci (Sharif, 1928)

Hyalomma marginatum (Koch, 1844)

Hyalomma rufipes (Koch, 1844)

Hyalomma scupense (Schulze, 1919)

Hyalomma turanicum (Pomerantzev, 1946)

Cins: Ixodes (Latreille, 1796)

Ixodes acuminatus (Neumann, 1901)

Ixodes arboricola (Schulze ve Schlottke, 1929)

Ixodes crenulatus (Koch, 1844)

Ixodes festai Tonelli (Rondelli, 1926)

Ixodes frontalis (Panzer, 1798)

Ixodes eldaricus (Dzhaparidze, 1950)

Ixodes gibbosus (Nuttall, 1916)

Ixodes hexagonus (Leach, 1815)

Ixodes kaiseri (Arthur, 1957)

Ixodes laguri (Olenev, 1929)

Ixodes inopinatus (Estrada-Peña, Nava & Petney, 2014)

Ixodes ricinus (Linnaeus, 1758)

Ixodes simplex (Neumann, 1906)

Ixodes trianguliceps Birula, 1895)

Ixodes vespertilionis (Koch, 1884)

Cins: Dermacentor (Koch, 1844)

Dermacentor marginatus (Sulzer, 1776)

Dermacentor niveus (Neumann, 1897)

Dermacentor raskemensis (Pomerantzev, 1946)

Dermacentor reticulatus (Fabricus, 1794)

Cins: Rhipicephalus (Koch, 1844)

Rhipicephalus annulatus (Say, 1821)

Rhipicephalus bursa (Canestrini and Fanzago, 1878)

Rhipicephalus kohlsi (Hoogstraal and Kaiser, 1960)

Rhipicephalus rossicus (Yakimov and Kol-Yakimova,1911)

Rhipicephalus sanguineus (Latreille, 1806)

Rhipicephalus turanicus (Pomerantzev, 1940)

Kaynaklar:

Bursali, A., Tekin, S., Orhan, M., Keskin, A., & Ozkan, M. (2010). Ixodid ticks (Acari: Ixodidae) infesting humans in Tokat Province of Turkey: species diversity and seasonal activity. Journal of Vector Ecology, 35(1), 180-186.

Bursali, A., Tekin, S., Keskin, A., Ekici, M., & Dundar, E. (2011). Species diversity of ixodid ticks feeding on humans in Amasya, Turkey: seasonal abundance and presence of Crimean-Congo hemorrhagic fever virus. Journal of medical entomology, 48(1), 85-93.

Bursali, A., Keskin, A., & Tekin, S. (2012). A review of the ticks (Acari: Ixodida) of Turkey: species diversity, hosts and geographical distribution. Experimental and applied acarology, 57, 91-104.

Bursalı, A., Tekin, Ş., & Keskin, A. (2020). A contribution to the tick (Acari: Ixodidae) fauna of Turkey: The first record of Ixodes inopinatus Estrada-Peña, Nava & Petney. Acarological Studies, 2(2), 126-130.

Estrada-Peña, A.; Mihalca, A.D.; Petney, T. Ticks of Europe and North Africa. A Guide to Species Identification. Switzerland; Springer International Publishing AG: Cham, Switzerland, 2017; p. 403.

İnci A, Düzlü Ö, Yıldırım A. Ixodida (Keneler). Arthropodoloji, Edr, Karaer Z, Dumanlı N. Medisan 2015; 137-58.

İnci, A., Yıldırım, A., & Düzlü, Ö. (2016). The current status of ticks in Turkey: a 100-year period review from 1916 to 2016. Turkiye Parazitolojii Dergisi, 40(3), 152-157.

Kar, S., Yilmazer, N., Akyildiz, G., & Gargili, A. (2017). The human infesting ticks in the city of Istanbul and its vicinity with reference to a new species for Turkey. Systematic and applied acarology, 22(12), 2245-2255.

Karaer Z, Yukarı BA, Aydın L, 1997. Türkiye Keneleri ve Vektörlükleri. Özcel MA, Daldal N (eds). Artropod Hastalıkları ve Vektörler. Türkiye Parazitoloji Derneği Yayın No: 13. İzmir. s. 363-434.

Keskin, A., & Erciyas-Yavuz, K. (2019). Ticks (Acari: Ixodidae) parasitizing passerine birds in Turkey with new records and new tick–host associations. Journal of Medical Entomology, 56(1), 156-161.

Keskin, A., & Selçuk, A. Y. (2021). A survey for tick (Acari: Ixodidae) infestation on some wild mammals and the first record of Ixodes trianguliceps Birula in Turkey. Systematic and Applied Acarology, 26(12), 2209-2220.

Keskin, A., Koprulu, T. K., Bursali, A., Ozsemir, A. C., Yavuz, K. E., & Tekin, S. (2014). First record of Ixodes arboricola (Ixodida: Ixodidae) from Turkey with presence of Candidatus Rickettsia vini (Rickettsiales: Rickettsiaceae). Journal of medical entomology, 51(4), 864-867.

Keskin, A., Doi, K. Discovery of the potentially invasive Asian longhorned tick, Haemaphysalis longicornis Neumann (Acari: Ixodidae) in Türkiye: an unexpected finding through citizen science. Exp Appl Acarol 94, 47 (2025). https://doi.org/10.1007/s10493-025-01015-9

Orkun, Ö., & Karaer, Z. (2018). First record of the tick Ixodes (Pholeoixodes) kaiseri in Turkey. Experimental and Applied Acarology, 74, 201-205.

Orkun, Ö., & Vatansever, Z. (2021). Rediscovery and first genetic description of some poorly known tick species: Haemaphysalis kopetdaghica Kerbabaev, 1962 and Dermacentor raskemensis Pomerantzev, 1946. Ticks and Tick-borne Diseases, 12(4), 101726.

Yarar, M. T. (1970). Asalakbilim Terim Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları: 315, p 213.

Zerek, A., Erdem, İ., Yaman, M., Altuğ, M. E., & Orkun, Ö. (2023). Ixodid Ticks (Ixodoidea: Ixodidae) Infesting Wild Animals in Hatay, Türkiye. Volume: 29 Issue: 6 (November-December), 641.

Görsel Kaynağı: Philippe Garcelon, Tique – (Ixodes ricinus), Uploaded on May 22, 2019