Hatila Vadisi Bazalt Kayalıkları, Artvin

Halk arasında ‘’sabun kayalar’’ literatürdeki yaygın kullanımıyla ise bazalt sütunları/kayalıkları olarak bilinen oluşumlar jeolojik bakımdan olduğu kadar görünümleriyle turistik açıdan da oldukça dikkat çeken yapılardır. Dünya’da 17. Yüzyıldan itibaren Kuzey İrlanda’dan yapılan bildiriyle birlikte bu konu üzerine yapılan çalışmalar giderek artmış ve dünyada birçok bölgeden bu oluşumların varlığı rapor edilmiştir (Kuzey İrlanda, ABD, Meksika, İskoçya, Namibya, Avustralya). Türkiye’de de sınırlı sayıda da olsa volkanik alanlarda bazalt sütunları oluşumu görülmektedir (Ankara, Bolu, Manisa, Kars, Sinop). Bu alanlardan biride Artvin şehir merkezine 10 km uzaklıkta bulunan Hatila vadisinde yer alan Bazalt sütunlarıdır.

Bazalt tersiyer dönemde (yaklaşık 20-25 milyon yıl önce) volkanizma faaliyetleri sonucunda magmadan yeryüzüne çıkan silis yönünden fakir demir ve magnezyum yönünden ise zengin lav kayacı olarak ifade edilmektedir.

Bazalt Sütunlarının Oluşum Süreci

1. Yer kabuğundan çıkan akışkan bazalt lavlar topografik yapının uygun olduğu bölgelerde birikerek lav göllerinin oluşumu başlar.
2. Lav göllerinin alttan ve üsten soğumaya başlamasıyla hacim kaybı şekillenerek (% 5-10) akışkan lavın soğuma süreci (kristalleşme) başlar. Buna bağlı olarak da bu sütunları şekillendiren çatlaklar oluşur.
3. Soğumanın yönü veya bu sürece suların da katılması sütunların şeklini ve duruşunu yani dikey veya yatay olmasını etkileyen unsurların başında gelmektedir. Bunun yanı sıra soğuma hızı sütunların beşgen (pentagonal) veya altıgen (heksagonal) olmasında da belirleyicidir.

Akışkan lav kütlesinin homojen olması ve ayrıca soğumanın tabandan akma yönüne doğru olması dik ve metrelerce uzayabilen düzgün yüzeye sahip sütunların oluşmasını sağlayabilir. Bu şekilde oluşan bazalt sütunları insanlar tarafından ilgiyle karşılanmakta ve sıklıkla ziyaret edilmektedir.

Artvin’de Hatilla vadisinde bulunan bazalt sütunları da son yıllarda Doğu Karadeniz’de turistik faaliyetlerde en çok ziyaret edilen alanlardan biri olmaya başlamıştır. Artvin özellikle doğasıyla, yeşilliğiyle, balıyla ve yaylacılık faaliyetleri ile bilinse de artık bazalt sütunlarıyla da bilinen bir coğrafya haline gelmeye başlamıştır.

Kaynaklar:

Avşin, N., & Aras, M. (2024). Avşin-Aras (Kağızman) Bazalt Sütunlarının Morfolojik Yapısı, Oluşumu ve Ekoturizm Potansiyeli (Kars). Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 7(8), 588-605.

Smalley, I. J. (April 1966). “Contraction Crack Networks in Basalt Flows”. Geological Magazine. 103 (2): 110–114.

Spry, Alan (January 1962). “The origin of columnar jointing, particularly in basalt flows”. Journal of the Geological Society of Australia. 8 (2): 191–216.

Wang, Z., and   Zhou, S., (2021)   . Formation mechanism of hexagonal structure of basalt columnar joints based on Mechanics of Materials and infinitesimal method. Academic Journal of Architecture and Geotechnical Engineering, 3(1), 7-13