İki Benekli Cırcır Böceği (Gryllus bimaculatus)

Gryllus bimaculatus De Geer, 1773, Orthoptera (düz kanatlılar) takımının Gryllidae (cırcır böcekleri) familyasına ait iri yapılı bir cırcır böceği türüdür. İngilizcede yaygın olarak “Two-spotted Cricket” veya “Two-spotted Field Cricket” olarak bilinir. Koyu renkli gövdesi ve ön kanatlarının tabanındaki açık renkli lekeler türün en dikkat çekici dış özelliklerindendir.

Avrupa’nın sıcak kesimlerinden Afrika ve Asya’ya uzanan oldukça geniş bir coğrafyada yayılış gösterir. Türkiye de türün yayılış alanı içerisinde yer almaktadır. Türkiye’de özellikle batı ve güney kesimlerden bildirilmiş olmakla birlikte, Güneydoğu Anadolu’dan da kayıtları vardır.

Türün en dikkat çekici özelliklerinden biri erkeklerin çıkardığı güçlü ve ritmik sestir. Erkekler ön kanatlarını birbirine sürterek ses üretir ve farklı sosyal durumlarda farklı özelliklere sahip ötüşler sergileyebilir. Kolay yetiştirilebilmesi, nispeten kısa yaşam döngüsü ve belirgin davranış repertuvarı nedeniyle G. bimaculatus davranış biyolojisi, nörobiyoloji, fizyoloji ve gelişim biyolojisi araştırmalarında da yaygın olarak kullanılan bir model organizmadır.

Fiziksel Özellikler ve Tanım

Gryllus bimaculatus orta-iri büyüklükte ve güçlü yapılı bir cırcır böceğidir. Ergin bireylerin gövdesi genellikle parlak siyah veya koyu kahverengidir. Türkiye’deki örnekler üzerine verilen morfolojik bilgilerde erkeklerin vücut uzunluğu yaklaşık 21–25 mm, dişilerin ise 25–29 mm olarak bildirilmektedir.

Baş geniştir ve oldukça uzundur; ipliksi antenlere sahiptir. Pronotum belirgin ve genellikle parlaktır. Sıçramaya uyum sağlamış arka bacaklarda femurlar güçlü ve kalınlaşmıştır. Arka kanatlar bireyler arasında değişmekle birlikte ön kanatların ötesine uzanabilir.

Türün karakteristik özelliklerinden biri, ön kanatların (tegmina) pronotuma yakın taban kısmında bulunan açık sarımsı veya krem renkli lekelerdir. Özellikle erkeklerde belirgin olan bu iki leke, türe hem bilimsel hem de İngilizce yaygın adının verilmesine kaynaklık etmiştir. Bununla birlikte, lekelerin belirginliği bireyler arasında değişebilir.

Ergin bireylerde cinsiyet ayrımı dışarıdan kolayca yapılabilir. Dişilerin abdomeninin arka ucunda, iki serkusun arasında uzun ve iğne biçiminde bir ovipozitör (yumurta bırakma borusu) bulunur. Türkiye’deki örnekler için ovipozitör uzunluğu yaklaşık 11–14 mm olarak bildirilmektedir. Erkeklerde ovipozitör bulunmaz; buna karşılık erkeklerin ön kanatları ses üretimine uygun biçimde özelleşmiştir.

Tür Biyocoğrafyası ve Yaşam Alanları

Gryllus bimaculatus geniş bir yayılış alanına sahip bir türdür. Avrupa’nın sıcak bölgelerinde, Akdeniz havzasında, Afrika’da ve Asya’nın geniş bir bölümünde görülür. Literatürde Gryllus cinsinin en geniş yayılış gösteren üyelerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Türkiye türün doğal yayılış alanı içerisindedir. Türkiye’deki tarımsal alanlarda yapılan çalışmalarda özellikle ülkenin batı ve güney kesimlerinde yaygın olduğu belirtilmiştir.

Genellikle sıcak ve nispeten açık habitatlarla ilişkilidir. Taşlık alanlar, çalılıkların çevresi, tarım alanları, bahçeler ve seyrek bitki örtüsüne sahip alanlarda bulunabilir. Bireyler gündüzleri taşların altı, toprak çatlakları ve benzeri korunaklı mikrohabitatlarda saklanabilirken özellikle akşam ve gece saatlerinde daha aktif hâle gelirler. Erkeklerin güçlü çağrı sesleri nedeniyle türün varlığı çoğu zaman bireyler görülmeden de fark edilebilir.

Sıcaklık, türün gelişimini önemli ölçüde etkiler. Deneysel koşullarda G. bimaculatus‘un 20–37 °C arasında yaşam döngüsünü tamamlayabildiği; gelişme süresinin sıcaklığın artmasıyla belirli bir noktaya kadar kısaldığı gösterilmiştir. Bir çalışmada en kısa gelişme süresi ve düşük ölüm oranları 32 °C’de gözlenirken, gelişim hızının yaklaşık 35 °C’de en yüksek düzeye ulaştığı bildirilmiştir.

Takson Bilgisi ve Sınıflandırma

Gryllus bimaculatus, Orthoptera takımının uzun antenli üyelerini içeren Ensifera alt takımında ve Gryllidae familyasında sınıflandırılır.

Türün ait olduğu Gryllus cinsi, Carl Linnaeus tarafından 1758 yılında tanımlanmıştır. Cinsin tip türü Gryllus campestris Linnaeus, 1758’dir. Güncel Orthoptera Species File verilerine göre Gryllus cinsi, dünya genelinde 102 geçerli, yaşayan tür içermektedir. Ayrıca cinse ait üç fosil tür bulunmaktadır. Cins, günümüzde Gryllus (Gryllus) ve Gryllus (Homaloblemmus) olmak üzere iki geçerli alt cinse ayrılmaktadır. Türlerin büyük çoğunluğu nominal alt cins olan Gryllus (Gryllus) içerisinde yer alır; bu alt cins tek başına 99 geçerli, yaşayan tür içerir.

Türkiye Orthoptera kontrol listesinde Gryllus cinsi üç türle temsil edilmektedir:

• Gryllus (Gryllus) bimaculatus De Geer, 1773
• Gryllus (Gryllus) campestris Linnaeus, 1758
• Gryllus (Gryllus) urfaensis Gümüşsuyu, 1978

Bunlardan G. urfaensis Türkiye’den tanımlanmış olup tip lokalitesi Şanlıurfa’dır.

Gryllus bimaculatus‘un sınıflandırması şu şekildedir:

Alem: Animalia
Şube: Arthropoda
Sınıf: Insecta
Takım: Orthoptera
Alt takım: Ensifera
Üst familya: Grylloidea
Familya: Gryllidae
Alt familya: Gryllinae
Tribus: Gryllini
Cins: Gryllus Linnaeus, 1758
Alt cins: Gryllus (Gryllus) Linnaeus, 1758
Tür: Gryllus (Gryllus) bimaculatus De Geer, 1773

Adlandırma Bilgisi

Tür, İsveçli doğa bilimci Charles De Geer tarafından 1773 yılında tanımlanmıştır. Günümüzde kabul edilen bilimsel adı Gryllus bimaculatus De Geer, 1773’tür.

Tür epiteti bimaculatus, Latince bi- (“iki”) ve maculatus (“lekeli, benekli”) sözcüklerinden oluşur. İsim, ön kanatların tabanında bulunan karakteristik iki açık renkli lekeye gönderme yapmaktadır.

Türün İngilizcede yaygın olarak kullanılan “Two-spotted Cricket” ve “Two-spotted Field Cricket” adları da aynı morfolojik özelliğe dayanır. Dolayısıyla bilimsel adındaki bimaculatus ile İngilizce “two-spotted” ifadesi aynı karakteristik özelliği tanımlamaktadır.

Türkçede “cırcır böceği” olarak adlandırılan grubun adı ise bu böceklerin karakteristik sesinin “cır cır” biçiminde taklit edilmesine dayanan yansıma kökenli bir adlandırmadır. G. bimaculatus için kullanılabilecek “iki benekli cırcır böceği” adı, İngilizce yaygın adının ve bilimsel adının Türkçe karşılığını yansıtmaktadır.

Davranış Özellikleri

Gryllus bimaculatus davranış biyolojisi oldukça ayrıntılı çalışılmış cırcır böceklerinden biridir. Tür özellikle akustik iletişimi, eş seçimi, kur davranışı ve erkekler arasındaki rekabet nedeniyle çok sayıda davranış ve nörobiyoloji çalışmasına konu olmuştur.

Erkekler başlıca üç farklı sosyal durumda ses çıkarabilir: çağrı ötüşü (calling song), kur ötüşü (courtship song) ve rekabet/agresif ötüş (rivalry veya aggressive song).

Çağrı ötüşü esas olarak uzaktaki dişileri erkeğe çekmeye hizmet eder. Erkekler uygun bir konumda uzun süre hareketsiz kalarak çağrı ötüşü oluşturabilir. Dişi erkeğe yaklaştığında ise ses yapısı değişerek kur ötüşü ortaya çıkar. Erkeklerin birbirleriyle karşılaşmaları sırasında farklı özelliklere sahip rekabet veya agresif ötüşler oluşturulabilir. Çağrı sesinin erkekler arasındaki mesafenin korunmasında da rol oynayabileceğine ilişkin saha ve deneysel bulgular bulunmaktadır.

Ses Üretimi ve Stridülasyon

Gryllus bimaculatus‘un karakteristik sesi esas olarak erkekler tarafından stridülasyon adı verilen mekanik bir mekanizmayla üretilir. Cırcır böceklerinde bu mekanizma arka bacakların kanatlara sürtülmesiyle değil, iki ön kanadın (tegmina) birbirine sürtülmesiyle çalışır.

Erkeğin ön kanatlarında ses üretimine özelleşmiş yapılar bulunur. Bunlardan biri üzerinde art arda sıralanmış çok sayıda küçük diş bulunan stridülasyon eğesi (file), diğeri ise bu dişlerin üzerinden geçen sertleşmiş kazıyıcı veya mızrap (scraper/plectrum) yapısıdır.

Erkek ötüş sırasında ön kanatlarını kaldırır ve ritmik biçimde açıp kapatır. Kazıyıcının eğe üzerindeki dişlerinden art arda geçmesi, kanatta çok hızlı titreşimler meydana getirir. G. bimaculatus üzerinde ön kanat hareketlerinin doğrudan kaydedildiği çalışmalar, çağrı ve rekabet ötüşlerindeki belirgin ses darbelerinin esas olarak kanatların kapanma hareketi sırasında üretildiğini göstermiştir.

Ancak duyduğumuz güçlü “cırcır” sesi yalnızca eğe ve kazıyıcının birbirine temasından çıkan mekanik bir sesten ibaret değildir. Ön kanatlarda bulunan harp ve mirror (ayna) gibi özelleşmiş ince zar alanları rezonans sisteminin parçalarıdır. Stridülasyon sırasında oluşan titreşimler kanadın bu bölgelerine iletilir, belirli frekanslarda güçlendirilir ve havaya ses olarak yayılır. Böylece küçük bir böceğin ürettiği başlangıç titreşimleri oldukça güçlü ve uzaktan duyulabilen bir çağrıya dönüşür.

Çağrı ve rekabet ötüşlerinde kanatlar benzer bir açılma-kapanma hareketi yaparken, kur ötüşünün mekanizması daha karmaşıktır. Kur sırasında erkekler hem yüksek frekanslı kısa “tick” sesleri hem de daha düşük genlikli ses darbeleri üretebilir. Bu farklı ötüşlerin üretimi, kanat hareketlerinin sinir sistemi tarafından hassas biçimde kontrol edildiği gelişmiş bir akustik iletişim sistemine işaret eder.

Üreme ve Çiftleşme Davranışları

Üreme davranışında akustik iletişim önemli bir rol oynar. Erkeklerin çağrı ötüşleri dişilerin onları bulmasına yardımcı olur. Dişi erkeğe yaklaştığında anten ve vücut teması gibi yakın mesafeli uyaranlar önem kazanır ve erkek kur ötüşüne geçebilir.

Çiftleşme sırasında erkek tarafından oluşturulan spermatofor, dişiye aktarılır. Dişiler birden fazla erkekle çiftleşebildiğinden, tür sperm rekabeti ve eş seçimi araştırmalarında da model olarak kullanılmaktadır.

Dişi, uzun ovipozitörünü kullanarak yumurtalarını genellikle nemli ve uygun bir substratın içerisine bırakır. Yumurtalardan çıkan genç bireyler nimf olarak adlandırılır. Cırcır böcekleri yarı başkalaşım (hemimetabol gelişim) gösterir; dolayısıyla nimfler, genel vücut yapısı bakımından erginlere benzer, ancak daha küçüktür ve kanatları ile üreme organları henüz tam olarak gelişmemiştir.

Nimfler bir dizi deri değişiminden sonra ergin hâle gelir. Bu gelişimin hızı çevre sıcaklığı ve beslenme gibi faktörlerden önemli ölçüde etkilenmektedir.

Beslenme Alışkanlıkları

Gryllus bimaculatus omnivor bir böcektir. Hem bitkisel hem de hayvansal kökenli besinlerden yararlanabilir ve doğal ortamında ulaşabildiği çeşitli organik materyalleri tüketebilir.

Besinin niteliği özellikle nimf gelişimi üzerinde belirgin etkiye sahiptir. Deneysel çalışmalar, diyetteki protein oranının gelişme süresi, vücut ağırlığı, ölüm oranı ve besinden yararlanma verimliliğini etkileyebildiğini göstermiştir. Sıcaklık ile besin kalitesinin etkileri de birbirinden tamamen bağımsız değildir; aynı besin farklı sıcaklık koşullarında gelişim üzerinde farklı sonuçlar oluşturabilir.

Tarım alanlarında bitkisel materyalle de beslenebildiğinden bazı koşullarda tarımsal zararlı olarak değerlendirilebilir. Türkiye’den yapılan çalışmalarda mısır, pirinç, buğday, tütün, pamuk ve kabakgiller gibi çeşitli kültür bitkileriyle ilişkisi bildirilmiştir.

Aktivite Dönemi

Gryllus bimaculatus sıcak iklim koşullarına uyum sağlamış bir türdür. Günlük aktivitesinin önemli bir bölümü akşam ve gece saatlerinde gerçekleşir. Özellikle erkeklerin çağrı sesleri sıcak gecelerde türün tespit edilmesini oldukça kolaylaştırır.

Sıcaklık yalnızca günlük aktiviteyi değil, yumurta gelişimini, nimf gelişimini, ergin büyüklüğünü ve üreme kapasitesini de etkiler. Deneysel bir çalışmada yumurtadan ergine kadar gelişimin 20–37 °C arasında tamamlanabildiği, 40 °C’de ise yumurtaların açılmadığı gösterilmiştir. Aynı çalışmada, yumurtaların yaklaşık 32 °C’de ortalama 5,9 günde açıldığı ve nimf gelişiminin de bu sıcaklıkta yaklaşık 27 gün sürdüğü bildirilmiştir.

Bu nedenle G. bimaculatus‘un yaşam döngüsü çevre sıcaklığına güçlü biçimde bağlıdır; sıcak koşullar belirli bir optimum noktaya kadar gelişimi önemli ölçüde hızlandırabilir.

İnsanlarla Etkileşimi

Gryllus bimaculatus insan sağlığı açısından tehlikeli veya zehirli bir böcek değildir. Buna karşılık insanlarla bilimsel ve ekonomik açıdan dikkate değer bir ilişkisi vardır.

Kolay yetiştirilebilmesi, davranışlarının kolay gözlenebilmesi ve laboratuvar koşullarında yaşam döngüsünün sürdürülebilmesi nedeniyle nörobiyoloji, nöroetoloji, davranış biyolojisi, üreme biyolojisi, fizyoloji ve gelişim biyolojisi çalışmalarında model organizma olarak kullanılmaktadır.

Tür aynı zamanda sürüngenler, amfibiler, örümcekler ve çeşitli böcekçil hayvanların beslenmesinde ticari ölçekte yetiştirilmektedir. Yüksek protein içeriği nedeniyle son yıllarda insan tüketimi ve çiftlik hayvanları için alternatif protein kaynağı olarak kullanımına yönelik araştırmalar da artmıştır.

Doğal ekosistemlerde G. bimaculatus yalnızca bir tüketici değildir. Çeşitli kuşlar, sürüngenler, küçük memeliler, örümcekler ve diğer eklembacaklı predatörler için besin kaynağı oluşturması nedeniyle besin ağlarının da bir parçasıdır.

Kaynaklar

Lin, C. C., & Hedwig, B. (2021). Wing movements underlying sound production in calling, rivalry, and courtship songs of the cricket Gryllus bimaculatus (DeGeer). Journal of insect physiology, 134, 104299.

Merkel, G. (1977). The effects of temperature and food quality on the larval development of Gryllus bimaculatus (Orthoptera, Gryllidae). Oecologia, 30(2), 129-140.

Ünal, M. Check-list of Turkish Orthoptera. Türkiye Orthoptera kontrol listesi. orthoptera-tr.org.

Weissman, D. B., Gray, D. A., Pham, H. T. & Tijssen, P. (2012). Billions and billions sold: Pet-feeder crickets (Orthoptera: Gryllidae), commercial cricket farms, an epizootic densovirus, and government regulations make for a potential disaster. Zootaxa, 3504, 67–88.