Karain Mağarası: Anadolu’nun Tarih Öncesi Belleği

Karain Mağarası, Türkiye’nin güneyinde, Antalya ilinin Yağca Köyü sınırları içerisinde, Toros Dağları’nın eteklerinde yer alan ve arkeolojik, jeolojik, kültürel bakımdan büyük öneme sahip bir doğal yapıdır. Anadolu’da insan yerleşimine dair bilinen en eski bulguların ortaya çıktığı Karain, Türkiye’nin en büyük doğal mağaralarından biri olmasının yanı sıra, Orta Doğu ile Avrupa arasında tarih öncesi dönemde gerçekleşmiş kültürel geçişlerin izlerini de taşımaktadır.

Mağara, Antalya şehir merkezine yaklaşık 30 kilometre uzaklıktadır. Eski Antalya–Burdur karayoluna 5-6 kilometre mesafedeki Katran Dağı’nın eteğinde bulunan Çadır Tepe’nin yamacına oyulmuş durumdadır. Mağaraya ulaşmak için Yağca Köyü’ne vardıktan sonra yaklaşık 400 basamaklı merdiveni tırmanmak gerekir. Yürüyüş yolu boyunca etrafınızda fauna ve flora açısında oldukça güzel manzara ile karşılaşabilirsiniz. Mağaranın oluştuğu kalker tabakaları, çatlaklı ve saf yapıları nedeniyle suyun kolayca içlerine işlemesine ve yer altı boşluklarının gelişmesine neden olmuştur. Bu karstlaşma süreçleri, zamanla çökmelerle ağızları dışa açılan bir mağaralar sistemi meydana getirmiştir.

Karain Mağarası, aslında tek bir boşluktan ibaret olmayıp üç büyük bölümden oluşan bir mağaralar kompleksidir. En üstteki birinci boşluk, gün ışığına açık beş ayrı gözden oluşur: A, B, C, D ve E. Bu gözlerden yalnızca C tamamen karanlıktır. Gözler arasında traverten duvar ve geçitler yer alır. Kazı çalışmalarının çoğu, en kalın dolgunun bulunduğu E gözünde yapılmıştır. İkinci boşluk, daha karanlık, yüksek tavanlı ve geniş bir yapıya sahiptir. Bu bölümde sığınak olarak kullanıldığı düşünülen dar bir geçit, ayrıca çöplük ya da mezarlık olarak kullanılmış olabileceği öne sürülen çukurlar yer almaktadır. Üçüncü ve en alt boşluk ise tamamen karanlık ve çok nemlidir. Bu bölüme, sarkıt ve dikitlerle çevrili dar ve eğimli doğal bir geçitten inilmektedir. Alt boşluk, üst katmanlardan sürüklenmiş yarasa gübresi ve birikintilerle örtülüdür. Kalıntıların karışık olması, bu alanın daha çok sığınak ya da mezarlık olarak kullanıldığını düşündürmektedir.

Karain Mağarası’nda 1946’dan itibaren yürütülen kazılarda elde edilen buluntular, buranın Alt Paleolitik’ten başlayarak Üst Paleolitik, Neolitik, Kalkolitik, Tunç ve Demir Çağları boyunca kesintisiz iskân edildiğini ortaya koymuştur. Bu durum, mağaranın Türkiye’deki en kalın ve en sürekli kültür tabakalarına sahip arkeolojik merkezlerden biri olduğunu göstermektedir. Bazı yerlerde kültür dolgusu 11 metreye kadar ulaşmaktadır. 1985 ve 1986 kazılarında sadece E gözünde 62 arkeolojik, 8 jeolojik seviye tespit edilmiştir. Bu tabakalarda çakmaktaşı ve obsidiyenden yapılmış taş aletler, kemik iğneler, boncuklar, idol heykelcikleri ve seramik parçaları bulunmuştur. Kazılarda ayrıca yabanî incir, buğday, zeytin gibi bitki kalıntıları; fil, suaygırı, mağara aslanı ve sırtlanı gibi günümüzde Anadolu’da yaşamayan hayvan fosilleri de ele geçirilmiştir. Tüm bu buluntular, mağaranın bulunduğu ekosistemin binlerce yıl boyunca yaşam için elverişli olduğunu göstermektedir.

Karain’de ayrıca dikkat çeken taşınabilir sanat eserleri de bulunmuştur. Özellikle bir hayvan kaburga kemiği üzerine oyulmuş insan başı figürü, Anadolu’daki en erken sanat örnekleri arasında yer alır. Bu eserin yanı sıra gravürlü taş parçaları ve şematik hayvan tasvirleri de Üst Paleolitik döneme tarihlenmektedir.

İnsan kalıntıları açısından da Karain benzersizdir. 1949 yılında bulunan ve Homo neanderthalensis’e ait olduğu belirlenen bir süt azı dişi, Türkiye’de bulunan ilk fosil insan kalıntısıdır. Sonraki yıllarda Neandertal çocuklara ait başka diş ve kafatası parçaları da gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu buluntular, Karain’in yalnızca kültürel değil, insan evrimi açısından da çok önemli bir merkez olduğunu ortaya koymaktadır.

Mağaranın Antik Dönem’de de kullanıldığı, girişinde ve dış duvarlarında yer alan Grekçe yazıtlar ve oyulmuş nişlerden anlaşılmaktadır. Bu yazıtlar, mağaranın bir adak yeri yani tapınak mağara olarak işlev gördüğünü göstermektedir.

1985 yılında 1. Derece Arkeolojik Sit Alanı ilan edilen Karain Mağarası, 2000 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınmıştır. Günümüzde ziyaretçilere açık olan mağaranın girişinde, kazılarda ortaya çıkarılan eserlerin sergilendiği küçük bir müze de bulunmaktadır.

Sonuç olarak Karain Mağarası hem stratigrafik sürekliliği hem de kültürel çeşitliliği bakımından yalnızca Anadolu’nun değil, dünya tarihinin de en değerli arkeolojik alanlarından biridir. Alt Paleolitik’ten Klasik Çağ’a kadar uzanan kesintisiz yerleşim süreci, Karain’i insanlık tarihinin erken dönemlerine ışık tutan eşsiz bir merkez haline getirmektedir.

Kaynakça

Anati, E. (1968). Anatolian earliest art. Archaeology, 21(1), 22–35.

Kökten, İ. K. (1955). Karain Mağarasında Türkiye’nin en eski iskânı hakkında alınan neticeler. In IX. Coğrafya Meslek Haftası Tebliğleri ve Konferanslar (pp. 73–85). İstanbul.

Kökten, İ. K. (1955). Antalya’da Karain Mağarasında yapılan prehistorya araştırmalarına toplu bir bakış. Belleten, 19(75), 271–283.

Kökten, İ. K. (1957). Antalya’da Karain Mağarasında yapılan tarih öncesi araştırmalarına toplu bir bakış. Türk Arkeoloji Dergisi, 7(1), 46–48.

Kökten, İ. K. (1964). Karain’in Türkiye prehistoryasında yeri. Türk Coğrafya Dergisi, 18–19(22–23), 17–27.

Kökten, İ. K. (1967). Karain Kılavuzu. Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Mengi, H. (2005). Türkiye’nin Doğal Mağaraları. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları:, pp 320.

Özdogan, M. (2011). Türkiye’nin tarihöncesi. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Stiner, M. C., Özbaşaran, M., & Güleç, E. (2014). Karain and the human prehistory of Southwest Asia: A review. In M. Özdoğan, N. Başgelen & P. Kuniholm (Eds.), The Neolithic in Turkey (Vol. 3, pp. 1–32). Archaeology and Art Publications.

Şenyürek, S. M. (1949). Türk Tarih Kurumu adına yapılan Karain kazısında bulunan iki fosil dişe dair kısa rapor. Belleten, 13(52), 833–834.

Yalçınkaya, I. (1986). Batı Toroslarda Paleolitik Çağ yüzey araştırmaları. In III. Araştırma Sonuçları Toplantısı (pp. 429–447). Kültür Bakanlığı Yayını.

Yalçınkaya, I. (1987). 1985 yılı Karain kazıları. In VIII. Kazı Sonuçları Toplantısı (pp. 21–37). Başbakanlık Basımevi.

Yalçınkaya, I. (1987). Karain Mağarasının Anadolu İskân Tarihindeki Yeri ve Önemi. Atatürk Kültür Merkezi Yayını.