Ağaç sansarı (Martes martes)

Türkiye’de yayılış gösteren iki sansar türü bulunmaktadır. Bunlar Ağaç sansarı (Martes martes) ile Kaya sansarı (Martes foina) türleridir. Kaya sansarlarının aksine Ağaç sansarlarının habitat tahribatına toleransı daha düşük olduğundan dolayı daha düşük popülasyona sahiplerdir. Ağaç sansarları kaya sansarları ile aynı habitatlarda bulunabilseler de ormanlık alanların dışında görülme ihtimali kaya sansarına nispeten daha düşüktür.

Fiziksel Özellikler ve Tanım

Ağaç sansarları 45 ila 80 santim arasında vücut uzunluğuna ve 16 ila 28 santim arasında kuyruk uzunluğuna ve 480 gram ila 1.8 kg arasında vücut ağırlığına sahip canlılardır. Bu boyut özellikleri ile sansargiller ailesinin orta boyutlu bireylerindendir. Farklı coğrafyalarda farklı boyutlarda bulunan ağaç sansarlarında cinsel dimorfizm görülmektedir. Erkek bireyler dişi bireylerden %10 oranında daha ağır olma eğilimindedir. Kaya sansarları uzun bir kuyruğa, ağaçlara rahatça tırmanmasını sağlayan güçlü pençelere ve küçük kulaklara sahiptir. Kahverengi-kızılımsı bir kürke sahip olan ağaç sansarlarının kulak kılları ve göğsünde bulunan leke vücut kürküne göre daha açık renktedir.

Tür Biyocoğrafyası ve Popülasyon Bilgisi

Ağaç sansarları kuzey Portekiz’den Batı Sibirya’ya kadar Avrupa’nın büyük bir kısmında ve kuzey ve orta Asya’da görülebilmektedir.

Türkiye’de Martes foina üzerine bazı çalışmalar bulunsa da aynı durum Martes martes için söz konusu değildir. Yapılan birçok çalışmada kaya sansarına ait birçok dışkı örneğine rastlansa da ağaç sansarına ait bulgulara rastlanmamış ve bu o illerdeki ağaç sansarı popülasyonunun azlığına ve neslinin tükenmek üzerine olduğuna yorulmuştur. Ağaç sansarlarının bazı bölgelerdeki ormanlarda yaşayabileceği ifade edilse de Balıkesir’de bulunduğunu iddia edilen ve bir dışkı örneği ile desteklenen bir çalışma dışında desteklenen veri bulunmamaktadır. Balıkesir örneği ise tartışmalıdır. Çünkü bu iki türün dışkı üzerinden birbirinden ayrılması pek kolay değildir. Sonuç olarak Martes martes türünün Türkiye coğrafyası içerisindeki varlığını ispat etmiş bir çalışma bulunmamaktadır.

Yaşam Alanları

Yeterli besin miktarı olduğu taktirde orman dışında pek bulunmayan ağaç sansarları meşe, kayın ve gürgen gibi yaprak döken ağaç türlerinin ve çam gibi dikenli ağaç türlerinin bulunduğu ormanlarda ve çalılık arazilerde görülebilirler. Buna ek olarak açık arazilerde, tarlalarda, otlaklarda, bataklık alanlarında ve yaşam alanı çevrelerinde olmaktan kaçınırlar.

Takson Bilgisi ve Sınıflandırma

Türkiye’de sansargiller ailesine ait 7 tür bulunmaktadır. Bu türler; su samuru, gelincik, kaya sansarı, ağaç sansarı, porsuk, sansar ve alaca sansar türleridir. Ağaç sansarı dışındaki 6 tür hem morfolojik hem de genetik çalışmalarla desteklenmiştir. Yalnızca ağaç sansarı üzerine yeterli çalışma bulunmadığından dolayı varlığı tartışılmalıdır.

Alem	Hayvanlar Alemi (Animalia)
Şube	Kordalılar (Chordata)
Sınıf	Memeliler (Mammalia)
Takım	Etçiller (Karnivora)
Aile	Sansargiller (Mustelidae)
Cins	Martes
Tür	Ağaç sansarı (Martes martes)

Tür Etimolojisi

Martes martes için Türkçe’de genel bir adlandırılma söz konusudur. Ağaçlık alanlarda bulunduğundan dolayı kendisine “ağaç sansarı” adlandırılması İngilizce’de de yaşadığı alana atıfta bulunarak Pine marten adlandırılması kullanılmaktadır. Pine Türkçe’de “çam”, marten ise “sansar” anlamı taşımaktadır.

Davranış Özellikleri

Alaca karanlık ve gece vakitlerinde aktif canlılar olan ağaç sansarları, yaşadıkları ortamlarda birden fazla yuvaya sahip olabilirler. Kuru ve içi boş ağaç gövdelerini yuva olarak tercih etseler de terk edilmiş sincap ve kuş yuvalarını da kullanabilirler. Soğuk kış aylarında ise soğuktan korunmak için toprak altına yuva yaparlar.

Beslenme Alışkanlıkları

Ağaç sansarları kertenkele ve yılan gibi sürüngenleri, fare,sıçan ve yabani tavşan gibi memelileri, serçe ve ispinoz gibi kuşları, ağaç kurbağaları gibi çift yaşamlıları arı ve yusufçuk gibi böcekleri besin olarak tüketebilirler. Hayvanların yanı sıra böğürtlen, yabani üzüm ve yabani elma gibi bitkileri de besin kaynağı olarak tükettiği bilinmektedir.

İnsanlarla Etkileşimleri

Ağaç sansarları her ne kadar insanlarla etkileşimden kaçınan canlılar olsalar da zaman zaman insanların yaşam alanları çevrelerinde görülebilirler. Özellikle köylük alanlarda bulunan kümes hayvanlarıyla avlanması ve yumurtalarıyla beslenmesiyle hayvan sahiplerinin maddi zarara uğramasına sebep olabilirler.

Ağaç sansarları kürkünün değerli olmasından dolayı insanlar tarafından çokça avlanmış ve neslinin bazı coğrafyalarda tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalmasına sebep olunmuştur.

Ekosistemdeki Rolü

Avladıkları fare ve sıçan gibi kemirgenler popülasyon kontrolünde pay sahibidirler.

Yaşam Süresi

Ağaç sansarları doğal yaşam alanlarında 8-10 yıl kadar, esaret altında ise 15-17 yıl kadar yaşayabilirler.

Koruma Statüsü

Ağaç sansarları ülkemizde nesli tehlike altında olan türler içerisinde yerini alsa da dünya çapında nesli tehlike altında değildir. Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) tarafından Asgari Endişe Altındaki Türler Kategorisi’nde listelenmektedir.

Kaynaklar:

Oğurlu, İ., and Hüseyin Süzek. “Ağaç Sansarı Martes martes (L.)‘nin Habitat Seçimi ve Beslenme Rejimi Üzerine Bir Araştırma, Tr.” J. of Zoology 21.1 (1997): 63-68.

Abramov, A.V., Kranz, A., Herrero, J., Choudhury, A. & Maran, T. 2016. Martes foina. The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T29672A45202514. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T29672A45202514.en. Accessed on 08 January 2024.

Schwanz, L. 2000. “Martes martes” (On-line), Animal Diversity Web. Accessed January 08, 2024 at https://animaldiversity.org/accounts/Martes_martes/

Gündüz, Mehmet. “Balıkesir Ili Sansarları, Martes Pinel, 1792 (Mammalia:Carnivora)`nin Biyolojisi, Ekolojisi ve Taksonomik Durumu.” MasterThesis, August 06, 2018. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/609418.

Lombardini, M., Cinerari, C.E., Murru, M. et al. Habitat requirements of Eurasian pine marten Martes martes in a Mediterranean environment. Mamm Res 60, 97–105 (2015). https://doi.org/10.1007/s13364-014-0211-z

Luca Reano, Uploaded on September 15, 2022, Flickr