Dikenli keler (Laudakia stellio)

Dikenli keler ya da bilimsel adıyla Laudakia stellio, Akdeniz kökenli, dayanıklı ve çevresine yüksek uyum kabiliyeti gösteren bir keler türüdür. Türkiye’nin batı ve güney bölgelerinde yaygın olarak gözlemlenen bu tür, kayalık alanlardan tarihi yapılara kadar geniş bir yelpazede yaşam bulabilmektedir. Sırtındaki karakteristik dikenli pullar ve sağlam gövdesi ile dikkat çeken dikenli keler, aynı zamanda davranışsal esnekliğiyle de tanınmaktadır. Türkiye’de özellikle Ege ve Akdeniz kıyı şeridinde; Muğla, Antalya, Mersin, Adana, İzmir ve Hatay gibi illerde yayılış göstermektedir. Ayrıca Orta Anadolu’nun taşlık ve kırsal alanlarında da lokal popülasyonlara rastlanmaktadır.

Fiziksel Özellikler ve Tanım

Dikenli kelerler orta boylu ve oldukça dayanıklı yapıya sahip sürüngenlerdir. Vücut uzunlukları kuyruk hariç 9 ila 13 cm arasında değişirken; kuyrukla birlikte 30 cm’yi aşabilmektedir. Kuyruk genellikle vücut uzunluğundan daha uzundur. Silindirik ve segmentli bir yapıya sahiptir. Baş geniş ve konik yapıdadır. Çeneleri oldukça güçlüdür. Vücut dorsali kahverengi, bej ya da gri tonlarında olup, çevreye uyum sağlayan benekli ya da bantlı desenler içermektedir. Erkek bireylerde bazen mavi ve turuncu renk tonları görülebilmektedir. Sırt boyunca sıralanmış dikenli pullar türün karakteristik bir özelliğidir. Bu sert dikenler türün kendisini savunmasına yardımcı olmanın yanı sıra tür tanımlamada da ayırt edici bir özelliktir.

Tür Biyocoğrafyası ve Yaşam Alanları

Dikenli keler; Doğu Akdeniz bölgesinde yaygın bir dağılıma sahiptir. Yunanistan’dan başlayarak Türkiye’nin batı, güney ve güneydoğu bölgelerinde; Suriye, Lübnan, Ürdün, İsrail, Irak ve Mısır’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada bulunur. Türkiye’de Karadeniz kıyıları hariç tüm bölgelerde yayılım göstermektedir. Yaşam alanları genellikle kaya çatlakları, taş yığınları, tarihi yapılar ve yıkıntılar, antik kent kalıntıları, taş duvarlar, ağaç kovukları ve kuru nehir yataklarıdır. Özellikle Ege ve Akdeniz’deki küçük adalarda yoğun popülasyonlara rastlanmıştır. Habitat seçiminde güneşlenme alanlarının bulunması, gizlenme alanlarının mevcudiyeti ve yırtıcılardan korunabilecek yapılar önem taşır.

Takson Bilgisi ve Sınıflandırma

Dikenli keler, Pullular (Squamata) takımına ve Kelerler (Agamidae) ailesine aittir. İlk olarak Linnaeus tarafından 1758 yılında Agama stellio olarak tanımlanmıştır. Türün adı zamanla Laudakia stellio olarak değişmiş, son olarak Baig ve arkadaşları (2012) tarafından yapılan moleküler ve morfolojik analizler sonucunda Stellagama stellio ismini almıştır. Bu yeni cins tanımı, türün diğer Laudakia üyelerinden belirgin olarak ayrıldığını göstermiştir. Ancak literatürde halen Laudakia stellio adı da yaygın şekilde kullanılmaktadır. Genetik olarak İguanidlerle yakın akrabalık gösteren bu tür, Agamidae ailesi içinde tipik iguana benzeri yapısıyla dikkat çeker.

Adlandırma Bilgisi

Türün bilimsel adı olan “stellio” Latince’de “yıldız” anlamına gelir. Bu adlandırma, hayvanın sırt bölgesinde yer alan yıldız benzeri desenlerden kaynaklanmaktadır. Carl Linnaeus tarafından 1758 yılında tanımlanan tür, Agama stellio ismiyle tanınmıştır. Taksonomik süreç içerisinde farklı alt türler de tanımlanmış, zamanla bu alt türlerin bazıları tür seviyesine yükseltilmiştir. Günümüzde bazı kaynaklar Stellagama cinsini ayrı bir soy olarak kabul etmekte, bazıları ise Laudakia altında sınıflandırmaya devam etmektedir.

Davranış Özellikleri

Dikenli kelerler diurnal (gündüzcü) türlerdir ve sıcak saatlerde oldukça aktiftirler. Güneşlenme davranışı (basking) temel termoregülasyon yöntemidir. Beden sıcaklığını ayarlamak için gün içerisinde sıcak ve serin alanlar arasında gidip gelmektedir. Mükemmel bir termoregülatör olan tür, vücut sıcaklığını 35–38°C aralığında tutmak için “shuttling” davranışı uygular. Gece saatlerinde ise hareketsiz kalarak metabolik tasarruf sağlar. Agresif olmayan yapısına rağmen erkek bireyler üreme sezonunda oldukça bölgeci davranabilir. Sosyal etkileşimde baş sallama, vücut şişirme ve kuyruk hareketleri gibi görsel iletişim biçimleri yaygındır.

Üreme Sistemi ve Çiftleşme Davranışları

Cinsel olgunluk genellikle 2 ila 3 yaş arasında kazanılır. Üreme mevsimi ilkbahar sonu ile yaz başı arasına denk gelir. Erkekler bu dönemde baskınlık göstergesi olarak renklenme, alan savunması ve dişi etkileme davranışları sergiler. Dişiler yılda bir kez yumurta bırakır ve yumurta sayısı genellikle 4 ila 10 arasında değişir. Yumurtalar güneş alan, gevşek topraklı bölgelere gömülür. Kuluçka süresi çevresel sıcaklığa bağlı olarak yaklaşık 50–70 gün sürer. Yavrular doğar doğmaz bağımsız yaşama başlar, ebeveyn bakımı bulunmaz.

Yaşam Süresi

Doğada Laudakia stellio bireylerinin yaşam süresi genellikle 6 ila 9 yıl arasındadır. Erkek bireylerde 10 yıla kadar ömür bildirilen vakalar mevcuttur. Skeletochronoloji yöntemiyle yapılan çalışmalarda, erkek bireylerin yaşları 3–10 yıl, dişilerin ise 2–9 yıl arasında belirlenmiştir. Düşük rakımlı bölgelerde büyüme süresi daha hızlıyken, yüksek rakımlarda yaşam süresi uzayabilmektedir. Yaşam süresi; besin kaynaklarına ulaşılabilirlik, yırtıcı baskısı ve habitat stabilitesi gibi çevresel faktörlerden etkilenmektedir.

Beslenme Alışkanlıkları

Dikenli kelerler ağırlıklı olarak böcekçil (insectivor) beslenme alışkanlığına sahiptir. En sık tüketilen avlar arasında Orthoptera (çekirgeler), Heteroptera (kokarca böcekleri), Coleoptera (kınkanatlılar), Homoptera (yaprak bitleri) ve örümcekler (Araneae) yer alır. Tettigoniidae ve Pentatomidae familyaları en çok tüketilen gruplardandır. Ayrıca zaman zaman bitki materyali (meyve, çiçek, yaprak) de tükettiği gözlemlenmiştir. Beslenme ekolojisinde çeşitlilik gösteren tür, bulunduğu habitatta mevcut olan av kaynaklarına göre esnek diyet sergileyebilir. Besin alımı, günlük aktivite döngüsü ve çevresel sıcaklıklarla doğrudan ilişkilidir.

İnsanlarla Etkileşimi

Tarihi kalıntılar, taş yapılar ve insan yerleşimlerine yakın doğal alanlar Laudakia stellio’nun sıkça tercih ettiği habitatlar arasında yer alır. Bu durum, türün yarı-sinantropik (insana uyumlu) davranışlar gösterebildiğini ortaya koymaktadır. Turistik bölgelerde, özellikle antik şehir kalıntılarında ve kırsal alanlardaki taş duvarlarda sıkça gözlemlenir. İnsanlardan genellikle uzak durmakla birlikte, varlığına alışan bireyler gözlemcilere yaklaşabilir. Habitat tahribatı, tarım ilaçları ve şehirleşme baskısı yerel popülasyonlar üzerinde tehdit oluştursa da, genel anlamda insan faaliyetlerine karşı dirençli bir türdür.

Koruma Statüsü

Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN) tarafından “Asgari Endişe (Least Concern)” kategorisinde listelenmiştir. Bu durum, türün geniş dağılımı ve popülasyon büyüklüğü ile ilişkilidir. Ancak özellikle kıyı bölgelerinde turizm amaçlı yapılaşma, otlatma baskısı ve doğal habitatların kaybı yerel popülasyonlar için tehdit oluşturmaktadır. Bazı adalarda keçi otlatması, bitki örtüsünde tahribata neden olarak türün gizlenme alanlarını azaltmaktadır. Bu nedenle, bölgesel habitat koruma çalışmaları ve izleme programları önem taşımaktadır.

Kaynaklar

Ergül, T. et al. (2014). Variation in Body Size and Age Structure of Stellagama stellio from Turkey. Acta Zool. Bulg., 66(1): 65–72.

Lo Cascio, P. & Masseti, M. (2004). Distributional records for some herpetofaunal species in the islands of SW Turkey, with notes on the diet of Laudakia stellio. Herpetological Bulletin, (87): 25–32.

Saber, S. A. (2012). Preferred body temperature of free-ranging starred agama Laudakia stellio from Egypt. Russian Journal of Herpetology, 19(2): 171–176.

Başimoğlu Koca, Y. et al. (2007). Morphology, and Muscle- and Papilla-Volume Ratios, of the Tongue of Laudakia stellio. Zoological Science, 24(9): 899–905.

Baran, İ. & Atatür, M. K. (1998). Turkish Herpetofauna: Amphibians and Reptiles.

Baig, K. J. et al. (2012). A taxonomy of Agamidae.

Smirina, E. M. & Ananjeva, N. B. (2007). Age determination in Laudakia species.