Türkiye’deki Köpek Balığı Türleri

Köpek balıkları (Selachimorpha), deniz ekosistemlerinin üst trofik seviyelerinde yer alan ve ekolojik dengelerin sürdürülmesinde temel işlevler üstlenen canlılardır. Yırtıcı özellikleri sayesinde av-popülasyon ilişkilerini düzenleyerek biyolojik çeşitliliğin korunmasına katkı sağlarlar. Türkiye, Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz gibi birbirinden farklı hidrolojik ve ekolojik özellikler taşıyan dört deniz ile çevrili olup, bu özelliği sayesinde köpek balıkları için önemli bir dağılım alanı oluşturmaktadır. Mevcut literatür, ülkemiz sularında 30’dan fazla köpek balığı türünün kaydedildiğini ortaya koymaktadır.

Türkiye Denizlerinde Köpek Balıklarının Dağılımı

• Karadeniz: Düşük tuzluluk nedeniyle tür çeşitliliği azdır. Genellikle Dikenli köpek balığı (Squalus acanthias) kayıtları vardır. Melek köpek balığı (Squatina squatina) için modern dönemde doğrulanmış kayıtlar çok sınırlı olup, güncel varlığı tartışmalıdır.
• Marmara Denizi: Tarihsel kayıtlara göre 21 tür bulunmuş, günümüzde ise 13 türün varlığı doğrulanmıştır.
• Ege Denizi: Özellikle büyük köpek balıklarının göç yolları üzerindedir. Altı solungaçlı köpek balığı (Hexanchus griseus) gibi türler burada gözlemlenmiştir.
• Akdeniz: Melek köpek balığı (Squatina squatina), Büyük beyaz köpek balığı (Carcharodon carcharias) gibi türlerin tarihsel ve güncel kayıtları vardır.

Türkiye’de Kaydedilen Köpek Balığı Türleri

Araştırmalara göre Türkiye sularında kaydedilen başlıca türler şunlardır:

• Dikenli köpek balığı (Squalus acanthias)
• Altı solungaçlı köpek balığı (Hexanchus griseus)
• Büyük beyaz köpek balığı (Carcharodon carcharias)
• Melek köpek balığı (Squatina squatina)
• Testere dişli melek köpek balığı (Squatina aculeata)
• Benekli melek köpek balığı (Squatina oculata)
• Düzgün yüzgeçli köpek balığı (Mustelus mustelus)
• Yıldızlı köpek balığı (Mustelus asterias)
• Kara köpek balığı (Galeus melastomus)
• Dev camgöz (Cetorhinus maximus)
• Kısa yüzgeçli mako (Isurus oxyrinchus)
• Mavi köpek balığı (Prionace glauca)
• Yaygın kuyruklu köpek balığı (Alopias vulpinus)
• Büyük gözlü kuyruklu köpek balığı (Alopias superciliosus)
• Kum kaplanı köpek balığı (Odontaspis ferox)
• Domuz köpek balığı (Oxynotus centrina)
• Küçük benekli kedi köpek balığı (Scyliorhinus canicula)
• Büyük benekli kedi köpek balığı (Scyliorhinus stellaris)
• Ok köpek balığı (Galeorhinus galeus)
• Kum köpek balığı (Carcharhinus plumbeus)
• Gri köpek balığı (Carcharhinus obscurus)
• Döner yüzgeçli köpek balığı (Carcharhinus brevipinna)
• Büyük burunlu köpek balığı (Carcharhinus altimus)
• Siyah yüzgeçli köpek balığı (Carcharhinus limbatus)
• Okyanus beyaz yüzgeçli köpek balığı (Carcharhinus longimanus)
• Dikburun Karkaryas (Lamna nasus)
• Pürtüklü köpek balığı (Centrophorus granulosus)
• Küçük pürtüklü köpek balığı (Centrophorus uyato)
• İğne dişli köpek balığı (Deania calcea)

Bu liste, Türkiye denizlerinde şimdiye kadar kaydedilmiş 30’dan fazla türün öne çıkanlarını içermektedir. Bazıları günümüzde çok nadir gözlemlenmektedir ve bir kısmı bölgesel olarak yok olma riski altındadır.

Ekolojik ve Davranışsal Özellikler

Türkiye’deki köpek balıkları ekosistem içinde farklı roller üstlenir ve beslenme, göç ve üreme açısından çeşitli stratejiler sergiler. Küçük bentik türler, kabuklular ve küçük balıklarla beslenirken; pelajik yırtıcı türler (örneğin Büyük beyaz köpek balığı) daha büyük balıkları ve deniz memelilerini avlar. Dipte yaşayan türler, deniz tabanının yapısına bağlı olarak avlanma biçimlerini şekillendirir. Özellikle melek köpek balıkları (Squatina türleri), kumluk ve çamurlu zeminlerde vücutlarını gömerek kamufle olur ve avlarını ani ataklarla yakalar. Bu türlerin düşük hareketliliği, onları hem başarılı bir pusu avcısı yapar hem de avcılık baskısına karşı savunmasız hale getirir.

Çalışmalar, Marmara Denizi’nde Melek köpek balığının geçmişte kış aylarında yoğunlaşarak belirli bölgelerde toplandığını göstermektedir. Bu mevsimsel toplanmalar, balıkçılar tarafından “yanıltıcı bolluk” şeklinde algılanabilmektedir. Aynı zamanda Kuzey Ege’de yakalanan genç bireyler, türlerin bu bölgede üreme faaliyetlerinin sürdüğüne işaret etmektedir. Bu bulgular, Türkiye denizlerinde köpek balıklarının yalnızca rastlantısal değil, ekolojik açıdan önemli ve süreklilik arz eden davranış kalıplarına sahip olduğunu göstermektedir.

İnsanlarla Etkileşimi

Türkiye’de köpek balıkları genellikle hedefli avcılık yerine yan av (bycatch) olarak yakalanmaktadır. Özellikle trol ve paragat avcılığı sırasında birçok köpek balığı zarar görmektedir. Bu durum, melek köpek balıkları gibi hassas türlerin populasyonunu ciddi şekilde azaltmaktadır. Çalışmalar, özellikle Marmara ve Ege’de balıkçılarla yapılan görüşmelerden elde edilen verilerin, melek köpek balıklarının sık sık ağlara takıldığını ve çoğunlukla ölü olarak çıkarıldığını göstermektedir. Yan av baskısının yanı sıra, sahil balıkçılarının yanlış bilgilendirilmiş korkuları da bu türlerin karaya çıkarılmasına yol açabilmektedir.

Turizm ve dalış sektöründe köpek balıkları nadiren gözlemlenir; ülkemizde insanlara yönelik saldırı vakaları yok denecek kadar azdır. Buna rağmen, dalış toplulukları ve balıkçılar arasındaki etkileşimler, köpek balıkları hakkındaki algıyı önemli ölçüde etkilemektedir. Marmara ve Ege’de dalgıçların ara sıra rapor ettiği gözlemler, bu türlerin hâlâ varlığını sürdürdüğünü gösterirken, aynı zamanda dalış turizmi kapsamında köpek balıklarının korunmasına yönelik farkındalık yaratmaktadır. Son yıllarda Fethiye, Çanakkale ve Antalya kıyılarında melek köpek balıklarının kaydedilmesi, hem balıkçılar hem de bilim insanları açısından dikkat çekici olmuş ve basına da yansımıştır. Bu kayıtlar, halkın ilgisini çekerek türlerin korunması için destek yaratmaktadır.

Koruma Durumu

Makalelere göre Türkiye’de köpek balıkları arasında özellikle melek köpek balıkları (Squatina squatina, S. aculeata, S. oculata) kritik koruma önceliğine sahiptir. Bu üç tür, IUCN Kırmızı Listesi’nde Kritik Tehlikede kategorisinde yer almaktadır. Son üç nesilde %80–90 oranında populasyon kaybı yaşandığı tahmin edilmektedir. Düşük doğurganlık, geç olgunlaşma ve bentik yaşam tarzları nedeniyle özellikle dip trolü gibi avcılık yöntemlerine karşı çok hassastırlar. Türkiye’de 2016/35 sayılı Tebliğ ve 2018 güncellemeleri ile üç Squatina türünün avlanması, karaya çıkarılması ve satışı yasaklanmıştır.

Diğer türler açısından da ciddi tehditler mevcuttur. Marmara Denizi’nde Melek köpek balığı 1960’lardan itibaren belirgin düşüş göstermiştir ve mevsimsel yoğunlaşmaların balıkçılar tarafından “yanıltıcı bolluk” olarak algılanması ek baskılar yaratmaktadır. Ege ve Akdeniz’de ise Testere dişli ve Benekli melek köpek balıklarının nadir yakalanmaları halen bu türlerin varlığını kanıtlasa da, sayılar son derece düşüktür. Ayrıca Kuzey Ege’de yapılan çalışmalar, farklı köpek balığı türlerinin (örneğin Yedi solungaçlı köpek balığı, Derinsu köpek balığı) yavrularının yakalanabildiğini, yani hassas yaşam evrelerinin de av baskısına maruz kaldığını göstermektedir.

Bu nedenle yalnızca melek köpek balıkları değil, diğer köpek balığı türleri de aşırı avcılık, habitat kaybı ve kirlilik nedeniyle tehdit altındadır. Özellikle Marmara ve Ege denizlerinde yan av baskısının azaltılması ve kritik habitatların korunması gerekmektedir.

Sonuç 

Türkiye denizleri tarihsel süreçte köpek balıkları açısından dikkate değer bir çeşitlilik barındırmıştır. Bununla birlikte, son on yıllarda aşırı avcılık, habitat tahribatı, kirlilik ve ikincil av baskısı gibi etkenler nedeniyle birçok türün popülasyonunda belirgin azalmalar kaydedilmiştir. Bu durum yalnızca türlerin sürekliliğini değil, aynı zamanda deniz ekosistemlerinin fonksiyonel bütünlüğünü de tehdit etmektedir. Dolayısıyla köpek balıklarının korunması, hem biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi hem de denizel ekosistem hizmetlerinin güvence altına alınması açısından stratejik öneme sahiptir. Bu bağlamda, Türkiye’de yürütülen bilimsel araştırmaların güçlendirilmesi, yasal koruma önlemlerinin etkin biçimde uygulanması ve uluslararası koruma çabalarıyla uyumlu politikaların geliştirilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

Kabasakal, H. (2015). Shark biodiversity in the Sea of Marmara: departures and arrivals over a century. Marine Biodiversity Records, 8, e66. https://doi.org/10.1017/S1755267215000349

Kabasakal, H. (2019). A review of shark research in Turkish waters. Annales, Series Historia Naturalis, 29(1), 19–28.

Kabasakal, H. (2021). Chapters from the life story of common angel shark Squatina squatina from Turkish waters: A historical, ethnoichthyological and contemporary approach. Cahiers de Biologie Marine, 62(3), 213–221.

Ulman, A., Gordon, C. A., Hood, A. R., Warren, M., & Pauly, D. (2024). Identifying potential critical angel shark areas in Türkiye. Fishes, 9(7), 270. https://doi.org/10.3390/fishes9070270

TUDAV (2020). A Field Guide to the Sharks of Turkish Waters. İstanbul: Turkish Marine Research Foundation.