Bayağı Bukalemun (Chamaeleo chamaeleon)

Bulundukları ortamın renklerini almalarıyla oldukça popüler bir kertenkele türü olan bukalemunlar, yaşadıkları coğrafya sebebiyle Akdeniz bukalemunu veya en geniş dağılıma sahip olmaları nedeniyle bayağı bukalemun olarak da bilinirler. Morfolojik özellikleri nedeniyle kertenkelelerden bir hayli farklı olan bu canlılar uzun ve yapışkan dillerini kullanarak yaptıkları avlanma davranışı ile de hafızalara kazınmış canlılardır. Daha çok böceklerle beslenseler de zaman zaman örümcek ve meyvelerle de beslenmektedir.

Fiziksel Özellikler ve Tanım

Bukalemunlar birbirinden bağımsız hareket edebilen gözlere, oldukça güçlü ayaklara ve dalları kavrayabilen bir kuyruğa sahiptir. Oldukça yavaş hareket eden bukalemunlar dış görünüş itibariyle diğer kertenkele türlerinden bir hayli farklı canlılardır. Vücutları pullarla kaplıdır. Uzun ve yapışkan bir dile sahiplerdir.

Tür Biyocoğrafyası ve Yaşam Alanları

Bayağı bukalemunlar, Kuzey Afrika’da Cezayir, Libya, Fas, Tunus ve Batı Sahra’da; Orta Doğu’da Mısır, Irak, Filistin, Ürdün, Lübnan, Suudi Arabistan, Suriye Arap Cumhuriyeti ve Yemen’de; Akdeniz Bölgesi’nde ise Kıbrıs, Yunanistan, Malta ve Türkiye’de görülebilmektedir. Türkiye’de İzmir’den Birecik’e kadar Ege ve Akdeniz kıyılarında görülebilmektedir. Bukalemunlar içerisinde en geniş dağılıma sahip olan bayağı bukalemun aynı zamanda en kuzeyde yer alan tür konumundadır.

Bukalemunlar tarım arazilerinde, ormanlık arazilerde, ağaçlık ve çalılık alanlarda, savanlarda ve sıcak iklimlerde yaşarlar. Ayrıca ağaçsıl (arboreal ) bir yaşam sürerler. Deniz seviyesinden 1850 m yükseltiye kadar görülebilirler.

Takson Bilgisi ve Sınıflandırma

Bukalemungiller (Chamaeleonidae) ejderha kertenkeleleri (Agamidae) ile birlikte Afrika, Madagaskar, Güney Afrika ve Güney Asya’da bulunan 500’den fazla Eski Dünya kertenkelesi türünü barındıran Acrodonta kladını oluşturmaktadır. Bukalemungiller 213 farklı türü içermektedir.

Alem	Animalia
Şube	Kordalılar (Chordata)
Takım	Omurgalılar (Vertebrata)
Sınıf	Sürüngenler (Reptilia)
Aile	Bukalemun (Chamaeleonidae)
Cins	Chamaeleo
Tür	Chamaeleo chamaeleon

Adlandırılma Bilgisi

Türkçe’de yaygın olarak bukalemun olarak adlandırılan, bilimsel adlandırması Chamaeleo chamaeleon olan bu tür, bayağı bukalemun veya Akdeniz bukalemunu olarak adlandırılmaktadır.

Türkiye’de dağılım gösterdiği alanlarda halk arasında baktıbakan, sırtınkılıç, sırtıkara, bahtabakan, yüzyapışkan, pafkarısı, gıyaneti ve atılgan adlandırmaları da kullanılmaktadır.

Davranış Özellikleri

Bukalemunlar ağaçsı yaşama son derece iyi uyum sağlamış, yavaş hareket eden gündüz kertenkeleleridir. Ağaç dallarında güçlü parmakları ve kavrayıcı kuyrukları ile rahatlıkla hareket edebilirler. Bukalemunlar bulunduğu ortamın rengi ile renklenme özelliği gösteren canlılardır. Bu avlarına yaklaşma konusunda ona büyük bir avantaj sağlar. Her ne kadar bulundukları ortamın rengine bürünebilseler de sıcaklık, sosyal etkileşimler ve üreme durumu gibi bazı faktörler de bu durumu etkilemektedir.

Üreme Sistemi ve Çiftleşme Davranışları

Bukalemunlar genellikle Ağustos ile Eylül ayları arasında çiftleşmekle birlikte yumurtlama Eylül ortasından Kasım başına kadar gerçekleşmektedir. Yılda bir kez yumurtlayan bukalemunlar tek seferde 4 ila 40 arasında yumurta bırakmaktadır. Yumurtaların boyutları bölgeden bölgeye farklılık gösterebilmektedir.

Beslenme Alışkanlıkları

Bukalemunlar, arılar, böcekler, sinekler, hemipteran böcekler ve örümceklerle beslenirler. Genç bukalemunlar ayrıca ağustos böceklerini tüketirken, yetişkinler buna ek olarak meyve de yerler. Gençlerin diyet kompozisyonu yetişkinlerden önemli ölçüde farklıdır; gençler daha küçük avları tercih ederken, sadece yetişkinler meyve tüketmektedir. Yetişkinlerin mide ve dışkı incelemelerinde omurgasızlar ve meyveler bulunmuş, bazı bireylerde yalnızca omurgasızlar tespit edilmiştir.

Yaşam Süresi

Bayağı bukalemunların doğal yaşam alanlarındaki yaşam süresi kesin bilinmemekle birlikte esaret altında bildirilen en uzun yaşam süresi 3.6 yıldır.

Koruma Statüsü

Bayağı bukalemunların dağılım gösterdiği bölgelerdeki habitat seçimi hakkında genel bir çalışma yapılmamış çalışmalar daha çok belli popülasyonlar üzerinde kalmıştır. Habitat seçim süreçleri hakkında da oldukça az bilgi bulunması hakkında başarılı bir koruma politikasının oluşturulmasını engellemektedir. Tarımsal faaliyetler, kentleşme, evcil hayvanlar tarafından avlanma, yol ölümleri ve hayvan ticaretinde kullanılma gibi nedenler bukalemunların popülasyonlarını olumsuz etkilemektedir.

Bayağı bukalemunlar Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) Tehlike Altındaki Türlerin Kırmızı Listesi Asgari Endişe Altındaki Türler (LC) kategorisinde listelenmektedir.

Kaynaklar:

HÓDAR, José A.; PLEGUEZUELOS, Juan M.; POVEDA, Juan C. Habitat selection of the common chameleon (Chamaeleo chamaeleon)(L.) in an area under development in southern Spain: implications for conservation. Biological Conservation, 2000, 94.1: 63-68.

SIDHOM, Marwa, et al. Karyological characterization of the common chameleon (Chamaeleo chamaeleon) provides insights on the evolution and diversification of sex chromosomes in Chamaeleonidae. Zoology, 2020, 141: 125738.

Vogrin, M., Corti, C., Pérez Mellado, V., Sá-Sousa, P., Cheylan, M., Pleguezuelos, J., Baha El Din, S. & Al Johany, A.M.H. 2012. Chamaeleo chamaeleon. The IUCN Red List of Threatened Species 2012: e.T157246A743434. https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2012.RLTS.T157246A743434.en. Accessed on 07 October 2024.

 Myers, P., R. Espinosa, C. S. Parr, T. Jones, G. S. Hammond, and T. A. Dewey. 2024. The Animal Diversity Web (online). Accessed at https://animaldiversity.org.

Stevens, C. 2023. “Chamaeleo chamaeleon” (On-line), Animal Diversity Web. Accessed October 08, 2024 at https://animaldiversity.org/accounts/Chamaeleo_chamaeleon/

KEREN-ROTEM, Tammy; BOUSKILA, Amos; GEFFEN, Eli. Ontogenetic habitat shift and risk of cannibalism in the common chameleon (Chamaeleo chamaeleon). Behavioral Ecology and Sociobiology, 2006, 59: 723-731.

YILDIRIM, Elif, et al. Age and Body Size of the Mediterranean Chameleon, Chamaeleo chamaeleon (Linnaeus, 1758)(Lacertilia: Chamaeleonidae) Specimens Collected from Adana, Türkiye. Commagene Journal of Biology, 2022, 6.1: 80-84.

CUMHURIYET, Oğuzkan, et al. Notes on the reproduction of Mediterranean chameleon, Chamaeleo chamaeleon (L., 1758) from Southwestern Anatolia, Turkey. Biharean Biologist, 2018, 12.2: 116-117.

Alptekin, M. (2020). Taşeli Platosu’nda Mitik Hayvanlar: Koçmar, Sinkurt Ve Sırtınkılıç. Journal Of International Social Research, 13(72).

Demir, M., & Haşimi, A. (2022). Hatay Sofular Köyü Ağzından Derleme Sözlüğüne Katkılar I. Asya Studies, 6(21), 147-162.

Telli, B., & Aslan, B. (2023). Kahramanmaraş Ağzından Derleme Sözlüğü’ne Katkılar-1. Edebi Eleştiri Dergisi, 7(2), 578-591. https://doi.org/10.31465/eeder.1369462